Review

Alsof de Vrijmaking zich afspeelde onder een stolp waarbuiten het toevallig ook nog oorlog was.

Kerkscheuringen horen bij de gereformeerde variant van het protestantisme als noppen bij een voetbalschoen. Toch was de Vrijmaking (1944) een bijzondere scheuring en dat kwam doordat ze zich hartje oorlog voltrok. De gereformeerde broeders, zoals ze elkaar noemden, konden deel uitmaken van dezelfde verzetsgroep en tegelijk kerkelijk fel tegenover elkaar staan. Ook zat de leider van de partij die zich later zou 'vrijmaken' van de synode, de Kampense hoogleraar K. Schilder, tijdenlang ondergedoken na een arrestatiebevel wegens 'opruiende' publicaties. Geen periode om een kerkelijk conflict uit te vechten, maar daar dachten de gereformeerden toen anders over.

Ik heb dat altijd raadselachtig gevonden en daar op deze plaats al eens over geschreven naar aanleiding van een artikel van drs. Th.J.S. van Staalduine, die intussen dr. Van Staalduine is geworden dankzij een vuistdik proefschrift over die Vrijmaking en de rol die de Kampense hoogleraar G.M. den Hartogh daarin speelde. Een boek voor fijnproevers. Door het onderwerp al sowieso. Maar ook doordat Van Staalduine de Vrijmaking beschrijft alsof die zich afspeelde onder een stolp. Als een meningsverschil sec over doop en kerkorde. Waarbij het toevallig buiten ook nog oorlog was.

Tegelijk blijkt die oorlog nadrukkelijk aanwezig. In de zomer van 1944 zou een voorman van de partij van Schilder, de hoogleraar Greijdanus, voor studenten spreken in de Utrechtse Westerkerk. De synodale kerkenraad vreesde propaganda en weigerde de kerk open te stellen. Door de oorlogsomstandigheden ging de spreekbeurt toch door, schrijft Van Staalduine droogjes en voegt daar tussen haakjes aan toe: ,,er dreigde een razzia en de studenten stonden al voor de kerk''. Dat is me al te laconiek. Denk je even in dat je zelf voor de dichte deur van de Westerkerk staat en je hoort van een razzia met het risico van dwangarbeid of erger. Hoe reageer je als je dan tenslotte toch de kerk in mag? Woedend, omdat je in gevaar gebracht bent enkel en alleen omdat de spreker de kerkenraad niet aanstond. En opgelucht omdat je veilig bent en nog eufoor na de doorstane emotie kunt luisteren naar wat jouw hoogleraar Greijdanus over de wedergeboorte te zeggen heeft. Je bent al bij voorbaat voor.

Ander voorbeeld. In juli 1944 wordt het arrestatiebevel tegen professor Schilder ingetrokken. Niemand leek zich af te vragen waarom de Duitsers dat gedaan hadden. Ook Van Staalduine niet. Later onderzoek in Duitse politiearchieven heeft uitgewezen dat de Duitsers goed op de hoogte waren van de gereformeerde ruzie. Tot en met de theologische details. Ze lieten Schilder vrij om de zaak te laten escaleren in wat zij terecht beschouwden als haarden van verzet. Dat lukte goed. Schilder weigerde iedere concessie. Hij was in maart van dat jaar al bij verstek door de synode geschorst en was daar woedend over. Op 11 augustus 1944 las hij zijn Acte van Vrijmaking voor. Net op tijd. In september viel het land uit elkaar. Met dank aan de Duitsers. Zonder hun hulp had de Vrijmaking zo niet kunnen plaats vinden. Helaas gaat Van Staalduine ook daaraan voorbij.

En dan zijn hoofdrolspeler G.M. den Hartogh. Soms lijkt hij te lijden onder de scheuring. Soms is hij bikkelhard en bereid tot veel om zijn (synodale) zin door te drijven. Wat is de echte Den Hartogh? We horen het niet, maar lezen wel dat hij twee keer in zijn leven getroffen is door zware depressies die alles te maken hadden met zijn geloof. Met wanhoop en angst om verloren te gaan. Hij moest er voor worden opgenomen. Twee keer zelfs. In 1924 en in 1957, twee jaar voor zijn dood. De laatste keer kreeg hij ook elektroshocks. Tussendoor leed hij aan een ernstige maagkwaal. Van Staalduine deelt het mee als op zichzelf staande feiten. En inderdaad, zo is het vaak voorgesteld. Alsof het alleen maar ging om de zaak en niet om personen en omstandigheden. Ik geloof daar niets van en Van Staalduine's studie bevestigt me daarin. Jammer daarom dat hij halverwege is blijven steken en niet doorgedacht heeft over de consequenties van wat hij zelf over personen en omstandigheden meedeelt. De Vrijmaking is me daardoor onveranderd een raadsel gebleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden