Alsnog museum voor 40-jarig Nagele

NAGELE - De foto werd klassiek: een bordje zo groot als het marineblauwe Verboden Toegang-bordje. Het staat op een scheve, houten paal vóór prikkeldraad in een besneeuwd, ongerept landschap met alleen de vermelding: 'Nagele'. Huizen, bomen en straten moeten nog komen, maar naam en locatie van het polderdorp, dat een modeldorp zou worden, zijn met dit bordje en deze foto kenbaar gemaakt.

AREND EVENHUIS

De meeuw, die vroeger over water vloog, verwondert zich, hier viel de aarde droog Vergane schepen rusten in mijn koren, Ik ben nieuw land; ik ben maar pas geboren

dichtte Ed. Hoornik in zijn 'De elf provincies en het nieuwe land'.

Het nu 40-jarige Nagele ligt tussen Urk en Ens en tussen Emmeloord en Lelystad. Veel groter dan de op de tekentafel afgesproken agglomeratie voor 2000 inwoners is Nagele niet geworden. Maar buiten de brede bosgordel die het nieuwe dorp omgort, rukken de buitenwijken aarzelend op.

Nog voordat er één loodrechte sloot - laat staan de Nagelervaart - was gegraven, was Nagele in binnen- en buitenland al beroemd. Architecten, stedenbouwkundigen en filmers trokken naar die noordoostelijke plek waarover eeuwenlang de golven van de Zuiderzee deinden. Het ontwerpen en aanleggen van een volslagen nieuw dorp gebeurde destijds immers zelden.

Na een jarenlange twist tussen rijksambtenaren (toen nog vallend onder de directie Wieringermeer, nu IJsselmeerpolders) en stedenbouwers onderling, werd het gezamenlijke plan van acht architecten - onder wie Merkelbach, Rietveld, Van Eyck, Van den Broek en Bakema - en omgevingsarchitect Mien Ruysch, aangenomen en uitgevoerd. De architectengroep raakte als 'De Acht' bekend.

Na tien jaar van vergaderen, verwerpen en herontwerpen, berichtte architect Merkelbach namens 'De Acht' zijn opdrachtgevers droogjes: “Het is de leden niet van doen geweest de kortste weg naar het honorarium te zoeken.”

Nagele moest in hun visie een bescheiden gemeente worden met een groot, geometrisch middenveld waaromheen de woningen eveneens geometrisch gegroepeerd, met daartussen veel ruimte en groen. Naar rondingen zoek je ook in het huidige Nagele op bosschages en vijvers na vergeefs: vanaf den beginne was Nagele een toonbeeld van het Nieuwe Bouwen, met een echo van De Stijl. Als de torens van het schaakspel markeren vier kerken de brink, waarvan Van den Broek en Bakema de strakke en heldere gereformeerde ontwierpen (1959).

De huizen zelf zijn, naar de bungalow, blokvormige en haaks op elkaar gedraaide constructies zoals later ook de moderne benzinestations ontworpen zouden worden. 'De Acht' brak met de heersende Nederlandse traditie: platte daken en nergens zolders. Slechts één zadeldak, dat van het café annex brouwerij, werd in het nieuwe dorp toegestaan. Met die platte daken ontwierpen de architecten voort in de traditie van De Stijl en Bauhaus, waarin zolderverdiepingen al eerder overboord waren gegooid. Maar in Nederland was de grootschaligheid van die huizenbouw nog nooit toegepast, waardoor Nagele stedenbouwkundig belangwekkender werd dan architectonisch.

De bosrand moet de hechtheid van de gemeenschap onderstrepen, die en passant ook de horizon wijzigde: binnen de bosrand was bestemd voor wonen, de nieuwe akkers erbuiten wachtten op werken. Onderling groepeerde 'De Acht' de huizen in hofjes, die hoewel afzonderlijk toch samenhang in het geheel kregen.

Ingewijden en neutrale nieuwsgierigen blijven naar Nagele komen om het modelpolderdorp te bekijken. Steeds moesten die teleurgesteld worden als zij naar foto- en filmmateriaal of architectonisch-stedebouwkundige documentatie vroegen. Dat was er wel, zowel in Nagele als in het Architectuurinstituut in Rotterdam, maar kon niet getoond worden. 'De Acht' had verzuimd een museum voor het eigen oeuvre te bouwen. De Vereniging Dorpsbelang zocht naar ruimte, dacht zelfs aan nieuwbouw maar had daar geen geld voor, een Rietveldhuis in een van de hofjes was te klein voor een museum. De vier kerken op zo'n kleine gemeenschap bleken te veel: de gereformeerden en hervormden fuseerden tot 'Samen op weg', de onder het bisdom Groningen vallende rooms-katholieke Sint Isidorus-kerk (patroonheilige van de boeren) werd te koop aangeboden.

Met provinciale, Europese en Anjerfonds-steun kon de Stichting Museum Nagele de door de architecten Taen en Nix ontwerpen kerk vorig jaar kopen en tot museum wijden. 'Museum Nagele' is vandaag voor het eerst publiek toegankelijk. Vrijwilligers hielpen de kerk te ontmantelen; de bruingeverfde plafondbalken werden in het oorspronkelijke wit geschilderd, van de kerkbanken werden leestafels, balie en vitrines getimmerd, de biechtstoelen werden documentatiekasten, de kazuifelkast werd ladenkast voor schetsen, het orgel bleef behouden teneinde het museum ook als concertzaal te kunnen gebruiken. De Rotterdamse architectengroep DAF gaf de tentoonstellingsruimte vorm, en ontwierp een knerpend schelpentapijt voor de ingang van het museum.

De permanente tentoonstelling in het schip van de kerk toont maquettes, schetsen, tekeningen, de documentaire van Louis van Gasteren en de (tot boek gebundelde) fotoreportage van Theo Baart en Cary Markerink.

In het verenigingsgebouw haaks op de kerk, 'het zaaltje' of 'de laagbouw' geheten, komen wisselende tentoonstellingen. Studenten van het 'Sandberg-instituut III', de postacademische opleiding van de Rietveld Akademie, zochten en vonden bij particulieren Rietveld-meubels die zelden in musea te zien zijn. Zoals het eenmalige uitgevoerde naaikastje dat Rietveld in 1923 voor zijn vrouw ontwierp en de bijzonder elegante kruiwagen voor het zoontje van J.J.P. Oud. Op deze tijdelijke tentoonstelling ook aandacht voor Rietvelds meubelmaker Gerard van de Groenekan en hun Utrechtse werkplaats.

Naast bewondering is Nagele ook onder verguizing bedolven. Huisrangschikking en stratenplan zouden veel te wiskundig en rigide zijn doorgevoerd, waarin geen levend wezen een voldaan-kuierend bestaan kon leiden. Foto's op de permanente tentoonstelling maken duidelijk hoe de inwoners dan zelf in harmonie willen wonen: een verdrietig makend caravanbestaan met opgepropte meubelen, stoffige wandkleden en overige gezelligheid. Nog geen tien kilometer buiten Nagele zie je hoe visionair het ontwerp van 'De Acht' nog steeds is. Wat er na 'Nagele' in Almere, Emmeloord of het naburige Swifterbant is gebeurd, geeft pas goed reden tot verstikkende beklemming.

Misschien is de tragiek van Nagele dat het gebouwd werd voor de moderne mens, terwijl die er wel kwam kijken maar nooit kwam wonen. Al moeten we dan meteen even een definitie voor 'moderne mens' zien te vinden. Maar zoals dat na verloop van tijd vergaat: tegenstanders draaiden bij tot vurige aanhangers. Toen De Acht-architect Aldo van Eyck onlangs uitriep dat er naast platte daken ook puntdaken in Nagele mogen bestaan, waren de Nagelers even onaangenaam verrast.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden