Opinie

Als we de Profeet moeten sparen, dan ook de maffia?

Pakistaanse demonstranten ageren in Lahore tegen de Brits-Indiase schrijver Salman Rushdie. Beeld afp

Zelfcensuur? Dat is een heilloze weg, vindt docent mensenrechten Koen Lemmens. 'Gedrag afdwingen met dreigen, heeft niets verhevens'.

Het was voorspelbaar dat de solidariteit met Charlie Hebdo snel zou verkruimelen. Nu al vragen gevoelige zielen zich af of de redactie het niet een heel klein beetje gezocht heeft. Getuigt het niet van weinig verantwoordelijkheidszin om cartoons te publiceren die anderen kwetsen? Zelfcensuur, betoogt antropologe Annette Janssen in Letter&Geest (24 januari, 'Zelfcensuur, wen er maar aan'), is de basis van beschaving. Is dat zo?

Juridisch was er met de cartoons niets mis. Frankrijk kent geen verbod op blasfemie. Bovendien zegt het Mensenrechtenhof dat de expressievrijheid ook geldt voor meningsuitingen die schokken, kwetsen of verontrusten. Het debat wordt daarom afgewend van de juridische sfeer naar de morele. Want het is niet omdat iets juridisch mag, dat het daarom ook moreel aanvaardbaar is.

Het perverse aan het debat vandaag is dat de indruk gewekt wordt dat de vulgariteit en het excessieve van Charlie Hebdo sowieso afkeurenswaardig zijn. Die houding gaat niet alleen voorbij aan de essentiële functie van (bijtende) satire in een democratie, ze negeert vooral de vaststelling dat ook verfijndere geesten bedreigd werden. Salman Rushdie bijvoorbeeld.

Voltaire
Wie denkt dat gematigde en fijnzinnige kritiek minder weerstand zou opwekken, maakt zichzelf wat wijs. Al in 2004 meldden onderwijsinspecteurs aan de Franse minister van onderwijs dat moslimleerlingen weigerden om 'Madame Bovary' of Voltaire te lezen. Die kwetsten de leerlingen. Zou het echt een teken van beschaving zijn om die leerlingen dan maar vrij te stellen van deze lectuur?

Volstaat het dat bepaalde burgers zich gekwetst voelen om het verspreiden van ideeën en meningen tegen te gaan? Empathie, fatsoen en kiesheid dwingen ons ja te zeggen. Maar waar trekken we dan de grens? Als iemand evenzeer gekwetst wordt door een boek van Voltaire als door een cartoon, is het dan beter Voltaire evenmin te publiceren?

Bovendien, met welke gevoeligheden houden we dan rekening? Uiteraard wil ik graag rekening houden met wat belangrijk is voor moslims. Maar waarom ons tot hen beperken? Laten we meteen ook zwijgen over collaboratie (dat kwetst sommige Vlaams-nationalisten), over kindermisbruik in de kerk (dat raakt bepaalde katholieken) en die overblijvende communisten moeten niet geschoffeerd worden door de partij te beschimpen.

Saviano
Hoe denken we een voor iedereen gelijke lijn aan te houden? Wat met Roberto Saviano, de Italiaanse auteur wiens leven bedreigd is omdat hij geen rekening hield met de gevoeligheid van de maffia? Bepaalde moslims zeggen nu dat wie de Profeet respecteert, niets hoeft te vrezen. Dat zal wel, maar die redenering geldt dus ook voor kritiek op de maffia. Is dat de samenleving die we willen?

In een superdiverse samenleving is het aantal gevoeligheden exponentieel toegenomen. In directe communicatie is het aangewezen de nodige schroom te betonen. Private deugden zijn in dit geval publieke zonden. Maar als algemeen maatschappelijk principe kan het onmogelijk heilzaam zijn de gevoeligheid van een groep als enige maatstaf te nemen om aan zelfcensuur te doen. Daarmee leggen we elkaar collectief het zwijgen op. Bovendien is de zelfcensuur ingegeven door vrees. Gedrag afdwingen met dreigen, heeft niets verhevens. Als fijngevoeligheid verpakte angst, heet nog altijd lafheid.

Koen Lemmens: hoofddocent mensenrechten en grondwettelijk recht aan de Katholieke Universiteit Leuven, België

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden