Als vette letters regeren

De media waren de afgelopen weken in de ban van de ophef rond zorgplannen van het nieuwe kabinet. Wakkerden zij de onrust zelf aan? Een reconstructie van de berichtgeving.

Dat de bom onder de zorgplannen van het kabinet ontplofte, is zeker. Daarvoor hoef je alleen maar de lezersrubriek van De Telegraaf te bekijken. Dag na dag stond de krant vol met reacties als 'ik ga verhuizen' en 'communistische praktijken'. De redactie kreeg naar eigen zeggen nog nooit zoveel emotionele berichten van bezorgde Nederlanders.

De vraag waardoor de bom ontplofte, is moeilijker te beantwoorden. Was het een kwestie van tijd of waren het vooral de media die het vuurtje opstookten?

De dag nadat VVD'er Mark Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom hun regeerakkoord hadden gepresenteerd, inclusief de plannen om de zorgpremie inkomensafhankelijk te maken, waren media redelijk optimistisch. 'Dapper akkoord zonder taboes', schreef Trouw die dinsdagochtend 30 oktober. De maatregelen waren drastisch, Nederlanders gingen dit voelen in de portemonnee, maar voor het eerst in jaren werden knopen doorgehakt. 'Snijakkoord' kopte De Telegraaf nog wel en 'de hoge inkomens gaan bloeden voor de lage inkomens'. Maar die bewoordingen waren mild vergeleken de heisa die de volgende dag begon.

Het is moeilijk te achterhalen wie er precies het eerste was, maar RTL Nieuws en het NOS Journaal kwamen die middag met cijfers over wat de maatregel betekende voor de zorgpremies. RTL sprak over 'een paar tientjes meer' voor wie 35 duizend euro per jaar verdient. Voor mensen met een inkomen van 50 duizend euro zou het al snel ruim duizend euro per jaar schelen, aldus het nieuwsbulletin. De NOS sprak over een zorgpremie die 40 euro per maand zou stijgen voor iemand met een modaal inkomen. Iemand van een inkomen van 70.000 zou zelfs 380 euro meer kwijt zijn.

"We hebben dat niet op de achterkant van een bierviltje uitgerekend", zegt Marcel Gelauff, hoofdredacteur van het NOS Journaal. "De berekening is gebaseerd op het akkoord en op informatie van ministeries. Daarna hebben we de cijfers voorgelegd aan bronnen in Den Haag."

De berekeningen kwamen hard aan in het land. Twitter ontplofte en met name VVD-leden begonnen onrustig te worden: dit kon hun partij niet hebben goedgekeurd. "Toen die bedragen doordrongen, sloeg de paniek toe", zegt Jarico Vos, voorzitter van de VVD-jongerenvereniging JOVD. "Ik wil niet zeggen dat de media daar verantwoordelijk voor zijn, want de cijfers waren vroeg of laat toch wel naar buiten gekomen, maar het kwam toen voor het eerst echt aan."

Verschillende media pikten die zorgen van de VVD-achterban op. 'Veel onrust onder VVD-leden over zorgpremie' meldde de NOS. 'Achterban van VVD is ziedend', schreef De Telegraaf 1 november in dikke zwarte letters met rode onderstreping. Daaronder, tot grote hilariteit van twitteraars: 'Kampioen nivelleren 'Marx' Rutte onder vuur.'

Ondertussen poogden de coalitiepartijen het vuurtje te doven. De cijfers over de verhoging van de zorgpremie die in de media rondgingen, klopten niet, zeiden Rutte en Sam-som.

En toen lekte de e-mail van VVD'er Stef Blok via RTL Nieuws uit. Politici werden overspoeld met mails en telefoontjes van boze kiezers die om uitleg vroegen. Blok reageerde daarop door rekenvoorbeelden te geven. En wat bleek: hoge inkomens zouden wel degelijk veel meer gaan betalen. 'VVD erkent zware effecten zorgpremie', meldde RTL op 31 oktober.

De dagen daarna pakten verschillende media uit. De Telegraaf spande daarin de kroon. De krant, die zich tijdens de verkiezingscampagne regelmatig pro-VVD bewees, keerde zich nu tegen de partij en schreef over 'volkswoede', 'VVD in brand' en 'werkend Nederland wanhoopt'.

Wakkerde zij daarmee de onrust aan? Sjuul Paradijs, hoofdredacteur van De Telegraaf, weigert commentaar te geven. Marcel Gelauff wil er wel wat over kwijt: "Het één versterkt het ander. De media berichten over de onrust binnen de VVD en daardoor neemt de onrust toe. De Telegraaf schreef wat er volgens hen plaatshad en dat deden ze in hun eigen taal. Het zouden niet mijn journalistieke keuzes zijn, maar iedereen heeft zijn eigen benadering."

VVD'ers zelf gaven media intussen genoeg stof om over te berichten. Bezorgde partijprominenten, de JOVD en andere partijleden gebruikten het podium gretig om hun onvrede duidelijk te maken. De JOVD sprak in de media over een 'jaloezietaks', een term die ze zelf hadden bedacht.

Dat er zoveel onduidelijkheid bestond over de cijfers die in media circuleerden, ligt volgens Jarico Vos vooral aan een fout van de communicatieafdeling van de VVD zelf. "Als zij hadden gezegd: die cijfers in de media kloppen niet, dit zijn de echte cijfers, was dat vuurtje snel gedoofd. Nu had Mark Rutte het vooral over 'aan knoppen draaien' en dat maakte de ongerustheid alleen maar groter."

Wel hadden media duidelijker kunnen zijn dat het om rekenvoorbeelden ging en dat veel factoren de zaak konden veranderen, stelt Gelauff. "De verhoging van de lasten hing van veel af: wel of geen koophuis, met of zonder kinderen, tweeverdieners, alleenstaanden. Je kunt in je rekenvoorbeelden niet helemaal compleet zijn en voor elke situatie laten zien wat de gevolgen zijn, zeker niet op televisie. Maar we hadden dat er wellicht wel duidelijker bij moeten zeggen."

Uitrekenen wat de plannen van het kabinet voor gevolgen hebben voor de portemonnee van Nederlanders, is verder gewoon een journalistieke taak, stelt Gelauff. "Dat de uitkomst zoveel ophef veroorzaakte, lag vooral aan het feit dat het inkomensafhankelijk maken van de zorgpremie politiek een opmerkelijke keuze was. Daar kun je de media niet de schuld van geven."

Afgelopen maandag werd duidelijk dat alle heisa wellicht niet nodig was geweest. 'De gevolgen van de oorspronkelijke kabinetsplannen vielen mee', berichten media op basis van de doorrekening van het Nibud. Maar het nieuws kwam te laat. VVD en PvdA hadden de inkomensafhankelijke zorgpremie al geschrapt uit het regeerakkoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden