Als ratten in de val nu Turkse grens dicht zit

reportage 200.000 Syriërs vast bij Azaz

Terwijl de koks op een houten pallet zitten uit te puffen, kijken ze toe hoe tientallen levensgrote, door hen gevulde soepketels in vrachtwagens worden geladen. Volgens Abdulselam Al Shareyf, die de hulp namens de Turkse hulporganisatie IHH coördineert, verstrekt zijn organisatie 25.000 warme maaltijden per dag aan vluchtelingen over de grens in Syrië. De hulppakketten, opgeslagen in een hoge loods, zijn betaald door Turkije en door andere soennitische landen, zoals Koeweit, Qatar en Saudi-Arabië.

De grensovergang naar Syrië, even verderop, is dicht en verlaten. Naast hulporganisaties mogen alleen nog vrachtwagens met constructiemateriaal erdoor. Turkije gooide de grens dicht toen er in februari een vluchtelingenstroom op gang kwam, na de eerste Russische bombardementen. Het land voerde toen bovendien de militaire aanwezigheid langs de Turkse kant van de grens drastisch op, zodat ook het illegaal oversteken van de grens nagenoeg onmogelijk werd.

Als gevolg daarvan zitten volgens de Verenigde Naties nu meer dan 200.000 vluchtelingen in het gebied vast, van wie ruim de helft in elf officiële kampen. De vluchtelingen leven ingeklemd tussen verschuivende fronten; op een slechte dag vinden de gevechten plaats op slechts enkele kilometers afstand. Aan de westkant zitten de Syrische Democratische Strijdkrachten, een bonte verzameling troepen rond de Koerdische YPG-milities; zij vechten tegen de islamitische oppositie en tegen Assads regeringsleger. In het oosten probeert IS terrein te winnen.

Mensenrechtenorganisaties hebben veel kritiek op de dichte grens. Ze vinden het inhumaan dat Turkije vluchtelingen met harde hand tegenhoudt, soms zelfs door op hen te schieten. Maar het land kán niet anders, vertelt Hasan Kara, burgemeester van Kilis, een Turkse plaats vlak langs de grens. "Turkije zit aan zijn limiet", legt hij uit. "Als ik niet meer in de basisbehoeften van mijn bevolking kan voorzien, gaat het mis." Hij zag het aantal inwoners in zijn stad sinds het begin van de oorlog in Syrië ruim verdubbelen, van 90.000 tot 210.000.

In zijn kantoor legt hulpcoördinator Abdulselam Al Sharreyf een kaart van zijn vaderland Syrië op tafel. Hij wijst aan waar wat hem betreft een veiligheidszone zou moeten komen om de vluchtelingen te beschermen. "Als de internationale gemeenschap zo'n veiligheidszone wil, is dat morgen geregeld", zegt hij. "Maar er bestaat een internationaal plan om het noorden van Syrië te zuiveren van soennieten, zodat de Koerden net als in het noorden van Irak een eigen staat kunnen creëren. Omdat Turkije dan aan de hele zuidgrens door de Koerden omringd zou zijn, zal het dat nooit accepteren", aldus Al Sharreyf.

Ook voor de Turkse president Erdogan is een veiligheidszone in Syrië sinds het begin van de oorlog een belangrijke wens - zolang de Koerden er maar niet de baas zijn. Afgelopen maand suggereerde hij nog om een grote vluchtelingenstad te bouwen in Syrië. Vanwege een gebrek aan internationale steun gaan zijn plannen niet door. Maar doordat Turkije de grens heeft gesloten en tegelijk in vluchtelingenkampen over de grens noodhulp biedt, heeft Erdogan zijn bufferzone in feite al gecreëerd.

Veilig is deze provisorische bufferzone geenszins, vertelt een hulpmedewerker uit Syrië die anoniem wil blijven. "Voorlopig is het nog relatief te doen voor de mensen in het gebied rondom Azaz", zegt hij. "Het is een fragiele balans. Als die balans omslaat en de gevechten bereiken het gebied waar de vluchtelingen verblijven, heeft Turkije twee opties: de grens openen of militair interveniëren. Als je mij vraagt wat Turkije wil, zeg ik het laatste." Volgens de hulpverlener gebruikt Erdogan de vluchtelingen voor een politiek spel, bedoeld om zijn invloed in het gebied te vergroten.

Ruim vijf jaar geleden, toen de grens nog open was, vluchtte Rana El-Shikh vanuit Azaz naar Gaziantep. De 19-jarige houdt zich nu via een WhatsApp-groep op de hoogte van de verwikkelingen in haar geboortestad. "Mijn neef bereidt dagelijks maaltijden voor driehonderd families die in een moskee slapen", vertelt ze. "De mensen zijn bang, omdat ze de gevechten in de verte horen", zegt de aan haar smartphone gekleefde El-Shikh. Ze begrijpt niet waarom de wereld toekijkt en niets doet.

De humanitaire crisis valt niet los te zien van het controversiële vluchtelingenakkoord tussen Turkije en de EU, zegt Andrew Gardner, Turkije-onderzoeker bij Amnesty International. In het akkoord staat onder meer dat de EU Turkije gaat helpen bij het verbeteren van de humanitaire situatie in Syrië, door daar veiligere zones te creëren.

Maar voorlopig lijkt de Europese prioriteit ergens anders te liggen: bij het deporteren van vluchtelingen vanaf de Griekse eilanden naar de Turkse kust, een operatie die vandaag begint. De EU zal tegelijk een aanvang maken met het invliegen van maximaal 72.000 Syrische vluchtelingen uit Turkije. Een erg laag aantal, meent Gardner. Turkije zal er volgens hem niet door worden aangezet om de grens te openen.

Grensplaats Kilis maakt kans op Nobelprijs

"Kilis geeft Europa een humanitaire les", zegt burgemeester Hasan Kara vol trots op de binnenplaats van een cultureel centrum waar Syrische vrouwen en kinderen onderwijs en cursussen kunnen volgen. "Hier hebben de mensen laten zien wat medemenselijkheid betekent", aldus Kara. De opname van 120.000 Syrische vluchtelingen leverde de stad een nominatie voor de Nobelprijs voor de Vrede op. Over twee weken bezoekt de Duitse bondskanselier Angela Merkel de stad.

De verdiensten van Kilis zijn aanzienlijk, maar als je even van de gebaande paden afwijkt, blijkt dat veel mensen helemaal niet tevreden zijn met de komst van de gasten. "De huurprijzen zijn door de komst van de Syriërs enorm gestegen. Vanwege de competitie zijn verschillende eenmanszaken failliet gegaan", zegt kapper Mehmet Arslan, die zijn klandizie ook zag teruglopen. "We willen geen Nobelprijs", sneert hij, "we willen dat de burgemeester aan zijn eigen mensen denkt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden