ALS OP ELSWOUT DE WILDE DORONICUMS BLOEIEN

Op het landgoed Elswout even voorbij het dorp Overveen zie je over de rode en gele bollenvelden heen de torens van de oude en de jonge Bavokerk van Haarlem. Zo dicht bij de stad ligt dit bijzondere bloemenparadijs, dat het mooist is in deze tijd van het jaar.

Elswout werd in 1645 door de Amsterdamse lakenkoopman Carel Molijn voor zijn eigen genoegen aangelegd. Nu mag iedereen erin die bereid is een gulden te betalen aan Staatsbosbeheer, de tegenwoordige beheerder. Eenmaal het pompeuze poortgebouw door, sta je in een wat on- Nederlands landschap. De gave oranjerie, waarin het restaurant is gevestigd, lijkt een Indisch paleisje. Damherten grazen op de uitgestrekte weide tussen deze glazen tempel en het vuilgele blokkerige huis dat er leeg en troosteloos bij staat, als je het van dichtbij beschouwt. Er zitten scheuren in de muren en witte plekken verraden waar onlangs gaten in de muren zijn gestopt. Stinkende gouwe, rode spoorbloem, witte dovenetel en jonge rozetten van vingerhoedskruid groeien in spleten tussen de stenen van het bordes.

In drieeneenhalve eeuw is het 85 hectare grote park van Elswout vele malen met de mode mee veranderd. De paleistuinen van Versailles stonden model voor de eerste aanleg, waarvan nog de rechte as naar de hoofdingang van het huis en de kaarsrechte lindenlanen resten. Als reactie op de strakke formele stijl van Le Notre werd het parkbos in 1780 omgevormd in de Engelse landschapsstijl, met bochtige watertjes, romantische doorkijkjes, heuvels en pittoreske bomengroepen. Ertussen en erna verschenen allerlei elementen uit verschillende tuinopvattingen, die voor een belangrijk deel nog terug te vinden zijn, zoals de met kurkschors betimmerde berghutten en rustieke bruggen.

Elswout is nu een cultuurmonument, dat zich tevens mag verheugen in de belangstelling van plantenliefhebbers. In de loop van de eeuwen hebben de verschillende eigenaren van alles in het park geplant, dat verwilderd raakte en zich zo in het bos thuisvoelde dat het zich vermengde met de oorspronkelijke bosflora. Die tuinplanten handhaven zich al eeuwen zonder hulp van mensen. Ze worden nu tot onze wilde flora gerekend, maar ter onderscheiding van onze inheemse planten 'stinzenplanten' genoemd.

In het parkachtig aangelegde deel tussen poort en huis geven alleen nog toeven blad aan waar droogbloeier, sneeuwklokje en winterakoniet hebben gebloeid. Blauwe scilla's en sneeuwroem zijn over hun hoofdbloei heen. Overal staan trompet-, tros- en dichtersnarcissen, maar de groepjes maken een aangeplante indruk. Ook de kievitsbloemen en zomerklokjes staan nog niet lang tussen de pinksterbloemen aan de slootkant.

Interessanter is de flora in het bos, dat voor een deel aan zichzelf wordt overgelaten. Omgewaaide bomen blijven met wortelkluit en al liggen en dode bomen staan nog rechtop. Lang geleden gestorven beuken zitten vol met de meerjarige hoeden van de echte vuurzwam, die zeldzaam was toen alle dode hout meteen uit het bos werd verwijderd.

Beuken zijn de voornaamste boomsoort. De beuk is een van de laatste bomen die in blad komen, dus de meeste zijn nog kaal. Een enkele ontplooit het teergroene, aan de rand fijn gewimperde blad. Tussen de beuken staan ook oude paardekastanjes, die nu net in bloei komen, en zwarte populieren, vaak met bochtige stammen. Veel bomen dragen een donkergroene mantel van klimop.

Eenstijlige meidoorn, gewone vogelkers (net in bloei), kruisbes en rode aalbes horen in het binnenduinbos thuis. De oorspronkelijke kruidenlaag van het voedselrijke binnenduinbos bestaat uit zevenblad, speenkruid, klimop-ereprijs, fluitekruid, robertskruid, look-zonderlook, hondsdraf, kraailook, knopig helmkruid, gewoon nagelkruid, dagkoekoeksbloem, gewoon bosviooltje en winterpostelein. Op de hellingen in het bos groeit het lelietje-vandalen massaal en op vochtige plekken vind je echte valeriaan, pinksterbloem en moerasspirea. Een hoge helling bij de rustieke brug achter in het bos is bedekt met de wintergroene eikvaren.

Tussen al die wilde bosplanten zijn stinzenplanten te vinden. De alpenbes komt uit het Middeneuropese gebergte en lijkt sterk op kruis- en aalbes. Van de kruisbes is hij gemakkelijk te onderscheiden door het ontbreken van doorns, van de aalbes door zijn staande bloemtrosjes. Ook het landelijk gezien zeldzame voorjaarshelmkruid, dat in de duinen bij Overveen en Bloemendaal veel voorkomt en ook op Elswout niet ontbreekt, komt oorspronkelijk uit Midden-Europa.

Als ergens vingerhelmbloem groeit, weet je dat je je in een stinzenmilieu bevindt. Toch schijnt het vogeltjeop-de-kruk, zoals de paarsrode bloem plaatselijk heet, in de duinstreek wild te zijn. Op Elswout vind je de vingerhelmbloem overal, maar op het aan de overzijde van de weg gelegen Duinvliet groeit de plant als een bodembedekker met alleenrechten. Vingerhelmbloem komt als echte stinzenplant voor op landgoederen in de Vechtstreek en in het noorden van het land. Zo zijn er omgekeerd in de duinstreek stinzenplanten, die elders in het land wild voorkomen. Dat geldt voor gulden boterbloem, gele anemoon, bosanemoon en stengelloze sleutelbloem, die uit het oosten naar de binnenduinrand werden versleept. De gulden boterbloem groeit op Elswout langs de sloten. De bosanemoon komt hier ook voor in een rozig getinte en zelfs een iets blauwige varieteit. De gele anemoon, een bedreigde soort uit Zuid-Limburg, groeit op maar een enkele plek: niet ver van het poortgebouw en helemaal bij de Duinlustweg, midden tussen de doronicums.

Die doronicums zijn op dit moment het wonder van Elswout. Ze zien er uit als sierlijke gele margrieten, ongeveer een halve meter hoog. Twee soorten groeien hier, de hartbladzonnebloem en de weegbreezonnebloem, die alleen door kenners te onderscheiden zijn, zoveel lijken ze op elkaar. Op de duinhellingen aan de Duinlustweg, vlak bij Kraantje Lek (het hoge duin de Blinkert is achter het hek te zien), vormen de doronicums nu een gele weelde, die doet denken aan een veld vol paardebloemen.

Even spectaculair is de daslook, een wilde ui met bolvormige trossen van witte leliebloempjes. Die staat tegelijk met de wilde hyacinten in volle bloei. Beide groeien veel in de bossen van Elswout, maar vormen hele velden in het al genoemde Duinvliet, net buiten het poortgebouw van Elswout.

Net Chinese belletjes zijn de helder scharlakenrode, hangende bloemen van de prachtframboos uit NoordAmerika. Op Elswout groeit hij als een manshoge haag in de bosrand. Niet elke boseigenaar is blij met deze stinzenplant, die een probleem kan gaan worden door zijn neiging te woekeren en het hele bos in bezit te nemen. Net zoals de reuzenbalsemien, waarvan we duizenden kiemplantjes zagen. Uit India en de Himalaya afkomstig, lijkt die aardig ingeburgerd, maar hij komt nog niet lang genoeg in de Nederlandse natuur voor (pas sinds ongeveer 1930) om tot de stinzenplanten te worden gerekend.

NATUUR DEZE WEEK

- In deze tijd gebeurt ontzettend veel. Allerlei bloemen bloeien uit en andere komen in bloei, terwijl overal uit de winterslaap ontwaakte insekten rondvliegen. Tegen gevels en in heggen bloeit de zoet geurende tuinkamperfoelie, die heel veel op de gewone wilde boskamperfoelie lijkt. Langtongige hommels en wilde bijen komen op bezoek. De plant bloeit te vroeg voor de nachtelijk vliegende pijlstaartvlinders, waar de bloemen speciaal op gebouwd zijn. Tegelijk met familielid judaspenning in de tuinen bloeit in de bossen het eerste look-zonder-look, gemakkelijk te herkennen aan de uiegeur van het blad na kneuzing. Waar veel lookzonder-look staat, vliegen nu de eerste oranjetipjes. De vrouwtjes van deze dagvlinder leggen hun eitjes op look-zonder-look en pinksterbloem. De gewone esdoorn bloeit met geelgroene trosjes tussen het bronskleurige ontluikende blad. Op de nectarrijke bloemen komen zeer veel wespen, vliegen en graafbijtjes af. De gevlekte aronskelk opent deze week zijn eerste lichtgroene bellen met paarse klepel in afwachting van de minuscule motmugjes, die de onder in de trechter verborgen bloemen moeten bestuiven. Te zien in Limburgse wegbermen, in de Achterhoekse bossen, aan de binnenduinrand en in heemparken. - Merels en zanglijsters hebben jongen in het nest. Ze slepen de hele dag regenwormen aan om het hongerige kroost tevreden te stellen. De meeste jongen in stedelijke gebieden sterven voortijdig, doordat het nest wordt ontdekt door eksters of katten. - In de sloten zwemmen de bullekopjes rond van gewone pad en bruine kikker.

EN VERDER

- Publiekswandelingen van het IVN: vandaag ochtendwandeling Ommoordse Veld en langs de Rotte in Rotterdam, om 10 uur ingang bibliotheek bij Romeijnshof; morgen Stadspark Oude Dijk in Tilburg, om 10.30 uur van de ingang aan de Nieuwstraat; Ridderkerkse Griend, om 13 uur van de haven van Ridderkerk bij de slagboom van de rivierpolitie.

- Morgen maakt de vereniging 'De Oeverlanden Blijven!' een vroege vogelexcursie in de noordelijke oeverlanden van het Nieuwe Meer bij Amsterdam, om 5.30 uur van veldstudiecentrum 'De Waterkant' aan het eind van het Jaagpad. Gratis voor leden, voor anderen een rijksdaalder. Kees Wabeke geeft meer informatie: tel. 020-6764461. - Volgende week zaterdag houden de Vrienden van het Amsterdamse Bos een wandeling om de Poel, om 9.30 uur van zwembad Poeloever. - Tot en met 30 mei heeft de Stichting Kleimeer een expositie in het bezoekerscentrum Het Zandspoor in Schoorl. De Kleimeer is een prachtig natuurgebied ten noorden van Alkmaar, waarvan de tentoonstelling een beeld geeft, zelfs met een aquarium met vissen en andere waterdieren uit de Kleimeer, een videofilm, een quiz, een vogelpuzzel en een speuropdracht. Open op dinsdag, woensdag, donderdag van 9 tot 12 en 13 tot 17 uur, zaterdag en zondag van 10 tot 17 uur.

- Morgen gaat de Teleac-cursus 'De Natuurgids' op Nederland 2 over het rivierengebied. Wie zelf eens met natuurgidsen van het IVN een wandeling door zo'n gebied wil maken, kan de gratis Wandelwijzer vragen door 020-6228115 te bellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden