Als naam en 'ik' gescheiden raken

Stemmen en wanen, Dokument maandag 25 oktober, 23.16-23.51 uur, Nederland 1.

De film begon met de tekeningen die Wim, zo heette de man, maakte om zijn trauma's te kunnen verwerken. Op de tekeningen stonden rare vormen en wezens die de stemmen en geesten die Wim achtervolgden voor de buitenstaander zichtbaar maakten.

Hetzelfde geldt ook voor de tekeningen die Cecile laat zien in de documentaire 'Stemmen en wanen' over lichtere en zwaardere vormen van schizofrenie die de NCRV vanavond uitzendt. Na een, door de artsen te laat onderkende, zwangerschapspsychose is de vrouw nooit meer geworden wie ze vroeger was. Haar persoonlijkheidsstructuur is gespleten geraakt door stemmen van buitenaf. De tekeningen die de kijker krijgt te zien, vormen er een weerslag van. Van de verschillende werelden waartussen zij nu al jaren 'heen en weer schuift'. Werelden tussen huis en inrichting, tussen de zichtbare en de onzichtbare werkelijkheid en tussen 'ik' en de onzichtbare ander.

Cecile in de film: “Ik zet al mijn fantasie in, om steeds tussen mij en het absolute te schuiven. Maar op een gegeven moment houdt de fantasie op en dan sta ik er voor: of maken dat ik hier weg kom, of het doen.” Een keuze, met andere woorden, tussen inrichting en levenseinde.

De soms onweerstaanbare aantrekkingskracht van het noodlot wordt door de vrouw op een bijna Van Eeden-achtige manier verwoord als ze op een gegeven moment zegt dat het vechten tegen de molenwieken van het leven haar soms teveel wordt en zij daar van af wil: “Het doet zich ook heel mooi voor. Je hoort de geweldigste klanken, 'ziet' de mooiste muziek, heel veel licht en ervaart een geweldige vrede en enorm veel rust om je heen. Je wordt helmaal zacht en dat gooit me dan alsmaar als het ware in de suicide.”

Om te overleven heeft de vrouw, zoals ze het zelf zegt, een stil en regelmatig leven nodig. Hoe minder onverwachte zaken van buitenaf op haar afkomen, des te beter het gaat.

Cecile is een van de 150 000 mensen in Nederland die lijden aan een vorm van schizofrenie. Van die 150 000 verblijft een derde vrijwel permanent in een inrichting, pendelt een derde constant tussen eigen huis en kliniek en leidt een derde groep met behulp van medicijnen een redelijk normaal bestaan. Waar Cecile tot de tweede groep kan worden gerekend, behoren Gijs en Maarten, die ook in de film geportretteerd worden, tot de laatste. Wat schizofrenie (voor de goede orde: het Griekse schizoo betekent splijten en phren wil zeggen middenrif, geest of gemoed) precies is, wordt in de film van Claudia Tellegen niet uitgelegd.

Wel maken de geinterviewde patienten duidelijk dat schizofrenie meer is dan een simpel dr. Jekyll en Mr. Hyde-gevoel en dat het vaak gemaakte grapje 'een schizofreen is nooit alleen' al evenmin klopt.

Gijs (die voor hij zijn eerste aanval kreeg op een architectenbureau werkte en nu, klein, voor zich zelf begonnen is) noemt het zelfs 'onzin' om te denken dat schizofrenie een letterlijke gespletenheid veroorzaakt. Nee, legt hij uit, het is een kwestie van meerdere fictieve stemmen die in iemands hoofd kunnen opkomen. Ze jagen het hoofd op hol door er vervelende dingen in te prenten en leiden vaak tot achterdocht en minderwaardigheidsgevoelens.

Maarten, een voormalig journalist die werd overvallen door achtervolgingswaanzin, maar sinds enige jaren weer redelijk hersteld is en tegenwoordig in tweedehands boeken handelt, voegt er het beeld van 'het roepen tegen muren' aan toe. Want daar draait het om: achter een denkbare muur hoort men stemmen die anderen niet kunnen horen. Daar begint de 'depersonalisatie' om het met Gerrit Achterberg te zeggen, daar wordt de geestesgesteldheid van iemand in de war gebracht. Daar worden 'Mijn naam en ik gescheiden van elkaar', daar ontstaat 'de speling tussen hier en nu'.

Met name de door de stemmen en hallucinaties veroorzaakte angsten worden in 'Stemmen en wanen' goed aan het licht gebracht. De drie patienten vertellen helder hun verhaal en het siert Tellegen dat ze de drie verhalen niet door vals sentiment heeft laten overwoekeren. Geen onnodige huilbuien, geen dramatische opnames, nee, de verhalen zelf zijn overtuigend genoeg. Jammer slechts is dat de maker in sommige gevallen, zoals in het geval van Maarten halverwege de film, de achtervolgingswaanzin in beeld brengt door de man zelf door een donkere stad te laten lopen. Al geeft het de film zondermeer enige vaart, het blijft een wat goedkoop stijlmiddel; net als dat beeld van een aankomende trein gecombineerd met rails en de voeten van een heen en weer lopende reiziger waar het de duiding van zelfmoordneigingen betreft. Maar goed, daar blijft het bij.

Ik schaam me er niet voor, zegt Maarten aan het eind van de film. Het kan iedereen overkomen. En zo is het. Als je Maarten ziet bieden op de veiling, Gijs op het strand ziet met zijn vrouw en twee kinderen en Cecile op een bankje in het park ziet praten met haar zoon David, dan voel je hoe dun de scheidslijn kan zijn tussen gewoon en ongewoon, gezond en ziek. Of zoals Froukje Bos het vorig jaar uitdrukte: “Ik bedoel, niet alleen in een inrichting, maar ook al ramenwassend kun je gek zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden