'Als jullie dit briefje hebben gelezen, zit ik in Syrië'

Zelfmoordjihadist Berzel woonde in de Maastrichtse wijk Wittevrouwenveld. Op de foto de wijk Wyckerpoort waar hij naar school ging. Beeld Chris Keulen

Wie was de Nederlandse jihadist Sultan Berzel? Waar woonde hij voordat hij afreisde naar Syrië en wat is er gebeurd dat hij besloot zichzelf op te blazen voor een Iraaks politiebureau?

Het afscheidsbriefje dat Sultan Berzel voor zijn ouders had geschreven, bleek onder een van de tapijten op zijn slaapkamer te liggen. Het was half september, vorig jaar. Berzel was verdwenen. Net als zijn paspoort en zijn kleding. 'Als jullie dit briefje hebben gelezen, zit ik in Syrië', stond op het briefje. 'Maak jullie geen zorgen om mij. God zorgt voor mij.'

Sultan Berzel was 19 toen hij zich twee maanden later, op 12 november, bij een politiebureau in Bagdad opblies. Er vielen meer dan twintig doden bij. Zes weken later verscheen zijn afscheidsvideo op internet. Met zachte stem en een zachte g citeert hij koranverzen en roept hij medegelovigen op zijn voorbeeld te volgen. 'Bij Allah, steun de Islamitische Staat.'

Sultan Berzel woonde zijn leven lang in de Maastrichtse wijk Wittevrouwenveld. Hij was de oudste van drie, in een vrij traditioneel Marokkaans gezin. Zijn grootouders trokken ooit naar Nederland, en belandden in Maastricht. Dat is te horen: ook vader Abdelsamed praat met een zachte g.

Wittevrouwenveld is een arbeiderswijk, in het oosten van Maastricht, pal langs de N2, het verlengstuk van snelweg A2, die de stad als een mes doorsnijdt, en momenteel beetje bij beetje ondertunneld wordt. Het ontstaan van het wijkje ging gelijk op met de opkomst van industrieën in Maastricht, in de eerste helft van de vorige eeuw. Die opkomst ging zo rap, dat er in een straf tempo veel woningen bij moesten komen. Al die arbeiders moesten immers worden gehuisvest. Het ene na het andere buurtje met kleine arbeiderswoninkjes werd uit de grond gestampt. Die op het oog bijna toevallige verzameling buurtjes is Wittevrouwenveld nog steeds.

'Krachtwijk'
Een paar van die buurtjes zijn in de afgelopen jaren flink onder handen genomen: de oude huisjes werden gesloopt en er verrezen ruimere, nieuwe woningen en appartementencomplexen. Dat is te danken aan het feit dat Wittevrouwenveld, samen met de wijken Wyckerpoort, Nazareth en Limmel in 2007 het stempel 'krachtwijk' kreeg. Dat kon Wittevrouwenveld wel gebruiken: de wijk was verloederd, de werkloosheid hoog, net als de criminaliteit, de overlast en de vervuiling. Dat is nu langzaam aan het veranderen. Maar tevredenheid is er nog lang niet onder de bewoners.

Er is nog steeds veel kleine criminaliteit, er wordt veel ingebroken. "Elke avond zie je de dealertjes weer tevoorschijn komen", vertelt Anita van der Vinne, uitbaatster van de enige kroeg van Wittevrouwenveld. "Ik woon al veertig jaar hier in de wijk. De gezelligheid is weg. Vroeger waren er acht kroegen. En nu? 's Avonds zetten we de knip op de kroegdeur. Eerst kijken wie er naar binnen wil. De Frankenstraat hier om de hoek is helemaal veranderd. Dat was een mooie straat vroeger, met leuke winkels. Nu noemen we het de Alanyastraat. Het is allemaal allochtoons geworden daar: een theehuis, een Marokkaanse supermarkt, een Marokkaanse kapper."

Kleine huizen, de voortuinen veelal bestraat, rolluiken voor de ramen om het ongewenste buiten te houden, een speeltuintje ('Verboden toegang van zonsondergang tot zonsopgang'). Voor de ramen van een van de woningen aan de Frankenstraat een klein postertje: 'Je suis Charlie'. Het winkelcentrumpje - met uitzicht op de Onze-Lieve-Vrouw-van-Lourdeskerk uit 1938 - telt een Jumbo, een dierenwinkel, een Marokkaanse groenteboer, een schoenenzaak, een tabakszaak, een drogist, een slager. Om de hoek zit het Trefcentrum, waar welzijnsorganisatie Trajekt actief is. Aan de gevel hangen - net als op talloze plekken in de wijk - geel-groen-rode vlaggen. Etalages zijn, in diezelfde kleuren, uitbundig versierd, net als de kroeg van Anita van der Vinne: het is binnenkort weer carnaval.

Dit is waar Berzel leefde. In zijn kinderjaren stak hij dagelijks de N2 over, naar basisschool De Lètterdoes, in Wyckerpoort. Later ging hij naar het vmbo en schreef hij zich in voor de toerismeopleiding, aan ROC Leeuwenborgh, net buiten Wittevrouwenveld.

Wie was Sultan Berzel? Wat was hij voor man? Wat is er gebeurd dat hij besloot naar Syrië te vertrekken, en - nadat hij van Raqqa, via Mosul naar Bagdad was doorgereisd - bereid bleek zichzelf op te blazen voor een Iraaks politiebureau?

Burgemeester Hoes
Bijna niemand in Wittevrouwenveld wil over Berzel praten, bewoners noch instanties. Een afspraak met een opbouwwerkster die veel kan vertellen over de wijk wordt door de gemeente Maastricht afgezegd. Burgemeester Hoes is de enige die over de zaak-Sultan Berzel het woord voert, luidt de verklaring. Ook een raadslid dat in de wijk woont, wil niets zeggen en verwijst naar de gemeente.

Vijf jongens uit Wittevrouwenveld die wél iets over Berzel willen vertellen, willen dat bijna allemaal alleen anoniem doen, of zelfs hun naam niet geven. Maar de verhalen die ze vertellen, schetsen wel telkens hetzelfde portret. Het is een portret dat past in het beeld dat oprijst uit het enige interview dat vader Berzel heeft gegeven: eind november sprak hij met de Limburgse regionale omroep L1. Voor dit verhaal is ook uit dat interview geput.

"Eerst zag Sultan er altijd uit zoals wij, zoals alle jongens hier in de wijk", vertelt de 17-jarige Mark, die de verslaggever wel zijn volledige naam wil geven. Hij hangt over z'n scooter, op de stoep, naast het plantsoentje aan het Burgemeestersplein, de muts tegen de kou tot over z'n oren getrokken. "Gewoon. Een spijkerbroek, een trainingsbroek. Niks bijzonders." Het was een aardige jongen, vindt Mark. "Heel rustig en vriendelijk. Best wel serieus ook. Met school en zo, daar was hij altijd serieus mee bezig. Maar hij was ook wel alleen. Hij liep vaak in z'n eentje. Hij had niet veel vrienden."

Sultan Berzel bezocht de El Fath Moskee. Beeld Chris Keulen

Wanneer Sultan Berzel voor het eerste een djellaba ging dragen, weet Mark niet meer precies. "Maar ineens droeg hij die dingen. Dat ging heel snel. En hij probeerde een baard te laten groeien."

Waarschijnlijk was dat in de herfst van 2013. Toen zag ook zijn vader dat zijn zoon veranderde. ROC Leeuwenborgh had hem geschorst: drie maanden lang mocht Berzel niet op school komen. Wat de reden van die schorsing was, wil de school niet vertellen. Het in de wijk alom gehoorde maar onbevestigde gerucht is dat Berzel tijdens een excursie met zijn schoolgenoten een expositie bezocht waar een afbeelding van de profeet Mohammed te zien was, die Sultan furieus maakte. Hij zou de afbeelding hebben vernield.

Geen bed
De schorsing bracht Berzel thuis door. Hele dagen zat hij op zijn slaapkamer, een kamer die - in de woorden van burgemeester Hoes - 'het midden houdt tussen een slaapkamer en een gebedsruimte'. Een bed had hij niet: slapen deed hij op de grond. Op de vloer lagen drie tapijten in een U-vorm, tegen de wanden een paar kussens, in het midden een klein tafeltje, naast de deur een bureautje, vol met boeken en brochures. "Hij is heel erg veranderd toen", zei zijn vader eind november tegen L1. "Hij was zichzelf niet. Hij zat alleen op z'n kamer. Internetten. [...] Ik kon niet bij Sultans hersens komen."

Na zijn schorsing ging Sultan niet meer terug naar school. Er werden, zegt Godelieve Visschers van het roc, wel 'veel gesprekken met Sultan en zijn vader gevoerd'. De school zou bovendien 'hulpinstanties' hebben ingeschakeld. Maar welke instanties dat zijn, welke rol die instanties hebben gespeeld, en waar de gesprekken met Sultan Berzel en zijn vader over gingen, wil het roc niet zeggen. Uiteindelijk - het moment is niet duidelijk, maar in elk geval vóór de zomer van 2014 - schreef hij zich uit bij het roc.

Sultan Berzel bezocht de El Fath Moskee, vier kilometer buiten Wittevrouwenveld, aan de andere kant van de Maas. Altijd in z'n eentje. Dan zegde hij zijn gebeden en vertrok weer. Hij spoorde jongens in de wijk vaak aan, zegt Mark: "Ga je mee naar de moskee?" De jongens gingen nooit mee.

Vraag is of de moskee een grote rol heeft gespeeld in de radicalisering van Berzel. Burgemeester Hoes wil niet zeggen hoe het bij Berzel is gegaan, maar hij zegt wel dat radicaliseringsprocessen van jongeren in Maastricht "niet aan moskeeën gebonden" zijn. "Mensen kunnen ook helemaal in hun eentje, vanuit hun eigen zelfstandige positie, vatbaar zijn voor radicalisering." Het zou goed kunnen dat dat ook voor Berzel gold. De verhalen van diens vader over zijn internettende zoon, zijn solistische gedrag, en het beeld van de als gebedsruimte ingerichte slaapkamer passen in dat plaatje.

Niets in de gaten
Maar het zou ook kunnen dat hij in zijn radicalisering niet alleen stond in Wittevrouwenveld. Het staat vast dat de wijk nog minstens twee andere jihadisten kent. Rezkan, een 19-jarige jongen van Iraaks-Koerdische komaf reisde ook naar Syrië. En Aïcha, een jonge Nederlandse vrouw die zich tot de islam bekeerde, naar Syrië afreisde en inmiddels is teruggekeerd, woonde in Wittevrouwenveld. Maar of er contact was tussen Berzel en die andere twee, en of ze elkaar beïnvloed hebben in hun radicalisering en plannen om naar Syrië te reizen, valt niet met zekerheid te zeggen.

Vader Berzel zei later dat hij niet in de gaten had dat zijn zoon radicaliseerde. "Als ik het had geweten, of hem had kunnen tegenhouden, of iets gemerkt had, dan had ik hem nooit van m'n leven laten gaan. Dan had ik alles gedaan om hem tegen te houden."

Op 9 november sprak vader Berzel voor het laatst met zijn zoon. "Hij belde uit Irak. Uit Mosul. Hij vroeg: papa, gaat alles goed? Ik vroeg: en met jou? Heb je gegeten? Ja, hij had gegeten. Hij wilde zoveel mogelijk met mij praten, want hij wist dat het de laatste dag was, denk ik."

Drie dagen later blies Sultan Berzel - die door zijn medejihadisten Abu Abdullah al Hollandi werd genoemd - zich op bij een politiebureau in Bagdad.

"Ik ben nog steeds aan het wachten", vertelde vader Berzel eind november aan omroep L1, "maar hij heeft niet meer gebeld. Hij zal nooit meer bellen. Ik denk dat hij nu in de hemel is."

Dit artikel is gebaseerd op gesprekken met bewoners van de Maastrichtse wijk Wittevrouwenveld, met de Maastrichtse burgemeester Onno Hoes, met bezoekers van de El Fath Moskee in Maastricht, met woordvoerster Godelieve Visschers van ROC Leeuwenborgh, met voorzitter Jos Kusters van het college van bestuur van ROC Leeuwenborgh en op het interview met Abdelsamed Berzel door de Limburgse tv-zender L1 dat op 26 november werd uitgezonden.

Radicalisering herkennen

Welzijnsorganisatie Trajekt heeft inmiddels drie van haar medewerkers getraind op het herkennen van radicaliseringsprocessen. ROC Leeuwenborgh werkt al langer aan het herkennen en serieus nemen van veranderend gedrag, zegt Jos Kusters, voorzitter van het college van bestuur van het roc. De gemeente Maastricht, vertelt burgemeester Hoes, probeert "met iedereen die in de wijk actief is" in beeld te krijgen wat er precies met Sultan Berzel is gebeurd. "En we proberen mensen in de wijk - ouders, de moslimgemeenschap, professionals - toe te rusten, zodat ze signalen van radicalisering herkennen."

Nederlandse jihadisten
In totaal zijn waarschijnlijk 25 Nederlandse jihadisten omgekomen in Syrië en Irak. Drie van hen pleegden zelfmoordaanslagen. Voor zover bekend reisden ongeveer 180 Nederlandse jihadisten naar beide landen. Dertig van hen zijn weer terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden