Als jongetje kopieerde Bach 's nachts stiekem partituren

Het kerstseizoen is voorbij en het Weihnachtsoratorium staat weer keurig in het cd-rek te wachten op betere tijden. Het volgende muzikale hoogtepunt voor Bachliefhebbers is de Mattheus Passion met Pasen, maar dat duurt nog even. Die tijd kan nu op ideale wijze worden overbrugt met het lezen van de New Bach Reader.

Dit boek is een verzameling van 412 documenten die betrekking hebben op het leven en werk van Johann Sebastian Bach en commentaren van tijdgenoten daarop. Document nr. 1 is het verslag van een concert dat vader Johann Ambrosius Bach gaf ter gelegenheid van Pasen 1672, dertien jaar voor de geboorte van Johann Sebastian. Het laatste document is een collectie van fragmenten uit brieven van de Amerikaanse componist en organist Lowell Mason (1792-1872) die van 1851 tot 1853 door Europa reisde en ook Leipzig aandeed, waar Bach het grootste deel van zijn werkend leven doorbracht.

Dat het laatste document van een Amerikaan is, laat direct blijken voor welke markt dit boek bedoeld is. Alle documenten zijn in modern Engels vertaald en in een bijlage wordt een omrekentabel gegeven van het geld in Bachs tijd naar moderne Amerikaanse dollars. Het jaarsalaris van Bach als kapelmeester aan het hof van C"then bedroeg in hedendaagse dollars 28 800, zijn honorarium voor een orgelinspectie bijna 1600 dollar en één maand huur van een klavecimbel kostte 96 dollar.

Het boek bestaat uit zeven delen. Het eerste deel is een algemene inleiding met een korte biografie van Bach en beschrijvingen van sommige composities en hun ontstaan. In deel twee staan de documenten die betrekking hebben op Bachs persoonlijk leven. Hierin staan ook verzoekschriften, rapporten, declaraties en inleidingen die Bach zelf geschreven heeft. Zoals zijn verzoek om ontslag als organist van de St. Blasius kerk te Mühlhausen om aan het hof van C"then te gaan werken. De nederige toon en de grote loftuigingen aan zijn werkgevers maken duidelijk hoe bescheiden de status van een organist was.

Deel drie bevat de eerste publicaties met biografische gegevens van Johann Sebastian, zoals de necrologie geschreven door zijn tweede zoon Carl Philip Emmanuel. De necrologie begint met de vaststelling dat het hele geslacht Bach al sinds de stamvader Veit Bach over een speciale liefde en aanleg voor de muziek beschikt. Ook wordt de anekdote vermeld over het jongetje Bach dat 's avonds stiekem partituren kopiëerde bij het licht van de maan.

Verder schrijft Emmanuel over Bach dat deze “onmiddellijk bij het horen van een thema alle muzikale mogelijkheden voor zich zag. Zijn melodieën waren vreemd maar altijd gevarieerd, rijk aan fantasie, en niet gelijkend op die van enige andere componist. Zijn serieus karakter leidde hem bij voorkeur naar muziek die serieus, gecompliceerd en diepzinnig was”.

Deel vier bevat geschriften met oordelen van tijdgenoten over Bach. Daaruit blijkt dat hij door zijn vakgenoten zonder meer naar waarde werd geschat. Men roemt zijn orgelspel, zijn improvisatievermogen en zijn beheersing tot in de perfectie van het ambacht van componist. Er staat één curieuze mening in die ook de veranderde smaak van de tijd laat zien. Deze passage komt uit een muziekgeschiedenis uit 1789 van de Engelse musicoloog

Charles Burney. Daarin schrijft Carl Friedrich Abel, bespeler van de gamba, dat Bach en zijn zoon Carl Philip Emmanuel de beroemdste componisten en musici van hun tijd hadden kunnen zijn als zij maar wat meer populaire muziek hadden geschreven, begrijpelijker en onderhoudender en vooral niet zo geleerd. Dan hadden ze voor het theater kunnen schrijven in steden als Napels, Londen of Parijs.

Opmerkelijk is dat deze Abel samen met een andere zoon van Bach, Johann Christian, eigen concertseries organiseerde in Londen. Wie weet hoeveel van het oordeel van Johann Christian over zijn vader hier doorklinkt.

Het zesde deel bevat de eerste biografie van Bach door Johann Nikolaus Forkel (1749-1818). Deze biografie steunt op heel veel materiaal, bijgedragen door Carl Philip Emmanuel Bach, degene van de kinderen die zich het meest voor het behoud van de nalatenschap van zijn vader heeft ingezet. Hij heeft veel van Bachs composities zoals de 'Kunst der Fuge' postuum laten uitgeven.

Het laatste deel bevat de geschiedenis van het voortleven van de muziek van Bach in de jaren na zijn dood tot aan de nieuwe populariteit die Bach krijgt na de bemoeienissen van Felix Mendelssohn Bartholdy. Hier staan ook de oordelen van Mozart en Beethoven over Bach. De eerste kennismaking van Mozart met de muziek van Bach gebeurde tijdens een concert in 1789 van het koor van de Thomascantorij waar speciaal voor de gelegenheid het motet 'Singet dem Herren ein neues Lied' werd gezongen. “Nauwelijks had het koor de eerste maten gezongen of Mozart zat recht op en zei 'Wat is dit'? En nu scheen heel zijn ziel in zijn oren te zitten. Toen het zingen afgelopen was riep hij uit, vol vreugde, 'Eindelijk, iemand van wie ik kan leren!'.”Aldus het ooggetuigeverslag van Friedrich Rochlitz, Bachkenner.

De 'New Bach Reader' is zeer verzorgd uitgegeven met een uitgebreide inhoudsopgave en index. Alle documenten worden ingeleid of van een korte verklaring voorzien. Bij lezing valt op hoezeer het beeld dat wij van Bach hebben, gedomineerd wordt door de visie van zijn tweede zoon Carl Philip Emmanuel en van de eerste biograaf Johann Nikolaus Forkel. Zij zijn de bron voor de meeste verhalen over Johann Sebastian, daarbij steken veel van de officiële documenten magertjes af. Materiaal van de hand van Bach zelf is schaars en verraadt weinig tot niets van eventuele innerlijke roerselen, opvattingen of worstelingen met zijn muziek. De uitdaging van dit boek is dat de lezer aan de hand van deze verzameling documenten als een doorgewinterd musicoloog zelf een realistisch beeld van Bach en zijn omgeving kan maken. De 'New Bach Reader' is een uitgave die geen enkele serieuze Bachliefhebber kan negeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden