EgypteRechtspraak

‘Als je rechters erop aanspreekt dat de wet wordt overtreden, zeggen ze: welke wet?’

Mensenrechtenadvocaat Khaled Ali wuift als hij een politiebureau in Cairo verlaat, mei 2017. Hij was op borgtocht vrijgelaten.
 Beeld AFP
Mensenrechtenadvocaat Khaled Ali wuift als hij een politiebureau in Cairo verlaat, mei 2017. Hij was op borgtocht vrijgelaten.Beeld AFP

Onder het bewind van president Sisi is het Egyptische rechtssysteem uitgehold. Advocaten wordt het werk vrijwel onmogelijk gemaakt. ‘Advocaten raken gewend aan een verkeerd systeem.’

Bij binnenkomst legt Khaled Ali documenten van zijn rechtszaken, die bezaaid op zijn bureau liggen, op een torenhoge stapel. Het kantoor van de bekende mensenrechtenadvocaat is eenvoudig, met een bank, drie stoelen en een boekenkast. Geen diploma’s aan de muren, of gouden naambordje, zoals mannen in pak het graag hebben in Egypte.

Een simpele foto siert de muur, die van zijn overleden mentor Ahmed Seif: een boegbeeld van de mensenrechtenactivisten in Egypte. Op de foto verdedigt Seif demonstranten van een belangrijk arbeidersprotest, waaruit een beweging voortkwam die de revolutie in 2011 aanstuurde. Als jonge advocaat, pas afgestudeerd aan de plaatselijke universiteit, ging Ali voor Seif werken. “Door hem belandde ik in deze misère”, grinnikt hij. 

Net als zijn mentor groeide Khaled Ali uit tot een icoon op het gebied van mensenrechten. Hij verdedigde arbeiders, vakbonden en revolutionairen en won prominente zaken in zijn strijd tegen corruptie. In 2018 daagde hij zelfs president Abdel Fattah al-Sisi uit in de presidentsverkiezingen, tot hij zich onder druk van het regime moest terugtrekken.

Vrijwel iedere vorm van oppositie is inmiddels strafbaar

In het Egypte van vandaag is het moeilijk voor advocaten om hun werk te doen, omdat de politiek een steeds grotere invloed uitoefent op de rechtspraak. Zo kan president Sisi door de nieuwe grondwet de hoofden van justitiële autoriteiten benoemen of ontslaan. De terrorismewetgeving is bovendien zo opgerekt dat ook kritiek op de overheid eronder valt, waardoor vrijwel iedere vorm van oppositie inmiddels strafbaar is.

“In de tijd van Hosni Mubarak (de autocratische president die in 2011 het veld moest ruimen tijdens de Arabische Lente, red.) werd de rechtspraak deels beïnvloed door de politiek, maar niet zo agressief als nu”, vertelt Ali. “In de laatste tien jaar probeerde Mubarak zich voor te doen als een democratisch leider. Als hij iets wilde, kreeg hij dat voor elkaar via de speciale rechtbank van het leger.”

Onder Sisi worden op grote schaal verdachten in rechtbanken van de speciale openbaar aanklager voor staatsveiligheid veroordeeld. Daar oordeelt een handvol rechters over het lot van terrorismeverdachten, op basis van gebrekkige politierapporten met anonieme bronnen – rapporten waarover het Hof van Cassatie eerder oordeelde dat ze onvoldoende bewijs leveren. Het Hof hield de rechtspraak in Egypte lang gezond door onjuiste veroordelingen terug te draaien. Maar door wetgeving in 2017 heeft het instituut veel van zijn autonome status verloren.

Rechtszaken leveren advocaten veel frustratie op. De verdachte en aanklager komen vaak niet aan het woord, terwijl dit wettelijk verplicht is. Omdat advocaten ook de dossiers van hun cliënten niet mogen inzien, hebben ze vaak geen idee wat precies de aanklacht is. “Als je rechters erop aanspreekt dat de wet wordt overtreden, zeggen ze: welke wet?”, vertelt Ali. “Je komt constant met hen in conflict. Andere advocaten worden dan boos, omdat zij hun cliënten voor dezelfde rechter moeten verdedigen. Ze willen niet dat hij in een slechte bui is.”

‘Advocaten raken gewend aan een verkeerd systeem’

Ook de 27-jarige mensenrechtenadvocaat Nabeh el-Ganady raakt vaak in conflict met andere advocaten: “Ze raken gewend aan een verkeerd systeem, dat langzaam normaal wordt”, zegt hij. De jonge advocaat, die Khaled Ali als zijn mentor ziet, komt net van de rechtbank en moet bijkomen van de opwinding. In een lichtblauw overhemd dat te groot is voor zijn lange, magere lichaam, steekt hij meteen nadat hij gaat zitten een sigaret op.

Vandaag is een goede dag: hij kreeg zeven mensen vrij. Samen met zo’n zestig advocaten is hij nog steeds druk bezig met de processen van duizenden Egyptenaren die gearresteerd werden bij protesten in september. “Ik was dagen op pad en sliep niet. Ik kreeg het gevoel dat het hele land gearresteerd werd”, vertelt hij. “Als ik een uur sliep nam mijn vrouw het werk over.”

Zijn vrouw, zijn steun en toeverlaat, is trots op zijn werk, maar ook bang dat haar kersverse echtgenoot in de gevangenis belandt. Ganady voelt zich in de rechtbank vaak behandeld als een verdachte. Bij binnenkomst moet hij zijn telefoon, identiteitskaart en tas inleveren. “Je krijgt het gevoel dat je gearresteerd gaat worden”, zegt hij. “Bij het Openbaar Ministerie dreigden ze ook dat ik opgepakt kan worden. Het maakt me bang. Ik zie de politie-overtredingen dagelijks voor me: de verdwijningen, de martelingen.”

Vorig jaar zijn meerdere advocaten opgepakt

Denkbeeldig is zijn angst niet. Het afgelopen jaar zijn meerdere advocaten opgepakt, onder wie Zyad el-Elaimy, Mahienour el-Masry, Mohamed Younes en Mohamed al-Baqer – allemaal advocaten die gearresteerde demonstranten hebben bijgestaan. Ze worden verdacht van het omver willen werpen van het regime, betrokkenheid bij een illegale organisatie en het verspreiden van nepnieuws: aanklachten die kritische Egyptenaren vaker tegen zich horen.

De jonge advocaat Nabeh el-Ganady kan vaak niet slapen door de dingen die hij hoort en ziet in de rechtbank. Dan denkt hij aan de autistische jongen van net achttien jaar, die werd bedreigd door de rechter: ‘ik zal je leven vernietigen, je gaat je lev en doorbrengen in de cel’. 

Zijn werk heeft een grote impact op zijn mentale gezondheid. Na een zelfmoordpoging ziet hij sinds kort een psycholoog. Toch is hij niet van plan met zijn werk te stoppen. “Ik word depressiever als ik niets doe”, zegt hij resoluut. “Ik heb nog steeds de hoop dat ik iets kan veranderen.”

Lees ook:

Een patserige aannemer legt de Egyptische overheid het vuur aan de schenen

Afgelopen najaar was er voorzichtig protest tegen de Egyptische overheid. De gesjeesde zakenman Mohamed Ali was het gezicht van de opstand, nadat hij de strijdkrachten via een reeks video’s beschuldigde van corruptie. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden