Taal

Als je overluid wordt, ben je overleden

Overluiden wordt gebruikt om de traditie aan te duiden van het luiden der klokken wanneer een overledene nog niet begraven is. Beeld Thinkstock

Een echtpaar schrijft mij over een woord dat ik (mea culpa) nog niet kende: het woord 'overluiden'. Dat wordt gebruikt om de traditie aan te duiden van het luiden der klokken wanneer een overledene nog niet begraven is. Heeft dat woord misschien iets te maken met het woord 'overleden' of 'overlijden', aangezien het in die context wordt gebruikt?

Gelukkig kan ik zoiets opzoeken. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (het meest uitgebreide woordenboek ter wereld, kortweg WNT) vermeldt het woord (weliswaar in de vorm 'overluien') in de betekenis van het luiden van klokken over de dode. Met een citaat: 'Er zijn plaatsen, waar de aanzienlijken bij hunn' dood drie dagen overluid worden.'

Het WNT merkt nog op dat het figuurlijk gebruikt wordt in 'de doodsklok over iets luiden.'

Blijkbaar ging het dus oorspronkelijk om een werkwoord met lijdend voorwerp: je kon 'iemand overluiden'. Waarschijnlijk is daarbij het voorzetsel 'over' ('(de klok) over iemand luiden') eerst achterzetsel geworden, misschien via 'de klok erover luiden', en vervolgens is het achterzetsel in het werkwoord opgenomen.

Daarbij hebben we meteen de enige overeenkomst met het woord 'overlijden'. Dat komt namelijk van het oude woord 'lijden' ('liden') voor 'gaan, weggaan,' waarin ook het achterzetsel 'over' opgenomen is. Dat woord 'lijden' in die betekenis is uitgestorven, maar het leeft nog voort in '(een tijd) geleden' en in 'verleden.' De betekenis 'verdragen' heeft misschien te maken met het woord 'leed' (van het Duitse Leid), dat (ten onrechte) gevoeld werd als de verleden tijd van lijden. 

p.a.coppen@let.ru.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden