'Als je niet veel weet, heb je die heiligen hard nodig'

"Het onderzoek naar volkscultuur is heel lang een ondergeschoven kindje geweest, het werd niet belangrijk gevonden. Pas sinds kort groeit het besef dat het een interessant studiegebied is.

Ik kom uit Limburg, een gebied waar allerlei tradities en gebruiken het leven bepalen. We staan daar doorgaans amper bij stil: waarom eten we chocoladeletters met Sinterklaas en eieren met Pasen? En waarom roepen we Antonius aan als we iets kwijt zijn?

Heel veel van die gewoonten hebben een religieuze achtergrond. Ik vond het leuk dat op een rijtje te zetten. Ik ben niet de eerste die dat doet, maar ik vind het belangrijk dat die kennis wordt doorgegeven.

Neem zoiets als de kermis. Dat is een verbastering van kerkmis, de dag waarop de inzegening van de kerk werd herdacht. Daar kwam dan veel volk op af en waar volk is daar moet eten en drinken zijn, daar gaan de cafés open, daar komen marskramers naar toe. Zo is dat ontstaan.

Alle informatie die ik in de loop der jaren heb verzameld, heb ik opgetekend in de vorm van een almanak. Per dag beschrijf ik een heilige, en rituelen en gebruiken die met die dag verbonden zijn. Aanvankelijk dacht ik het hele jaar in een boek te kunnen behandelen, maar dat werd te veel. Nu worden het vier delen, een per seizoen. Dat over de lente is nu verschenen.

Een voorbeeld daaruit: 6 maart is de dag van de heilige Coleta. Haar voorspraak wordt gevraagd in geval van onvruchtbaarheid en voor een goede zwangerschap en bevalling. Het verhaal wil dat haar ouders zeer tot hun verdriet kinderloos bleven tot ze Sint Nicolaas aanriepen om kinderzegen af te smeken. Haar moeder was al zestig toen ze toch nog een dochter kreeg.

Nog tot in de jaren zestig van de vorige eeuw kon een aanstaande moeder zich in een clarissenklooster door de abdis de mantel van Coleta laten opleggen, zoals dat heette. Ze kreeg dan een relikwie; een draadje van het kleed van de heilige tussen twee lapjes genaaid. Dat moest ze dan eerst zelf dragen en daarna op het babyhemdje spelden.

Tegen kinderloosheid kende Limburg trouwens een hele processie van heiligen. Ook in barensnood konden vrouwen een heleboel heiligen aanroepen. Een zwangerschap was tot begin twintigste eeuw toch heel wat anders dan nu. Het was met zoveel onzekerheden en risico's omgeven, mensen wisten dingen nog niet. Dan heb je die heiligen hard nodig.

Veel heiligen en gebruiken die ik beschrijf kennen we natuurlijk niet alleen in Limburg, maar ook in de rest van Nederland. Maar we zijn hier wel uitbundiger. Neem het communiefeest. Dat is echt iets waar de hele gemeenschap aan meedoet. Er wordt een enorm theater van gemaakt. Zo zijn er in Maastricht nog steeds traiteurs bij wie je het Lam Gods van roomijs kan bestellen. Dan mag het communicantje bij het dessert het kopje eraf slaan. En dan lijkt het net of er bloed uit komt, maar het is gewoon bessensap."

Annie Schreuders-Derks, De hele santenkraam, deel 1. De Limburgse (lente)almanak. TIC, Maastricht; 214 blz. € 19,90. De delen over zomer, herfst en winter verschijnen later dit jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden