'Als je écht wilt dat werknemers spiritueler leven, geef ze dan vaker vrij'

Schaf die meditatieruimte op het werk maar weer af, is Bruni's boodschap. Beeld Hollandse Hoogte / Flip Franssen
Schaf die meditatieruimte op het werk maar weer af, is Bruni's boodschap.Beeld Hollandse Hoogte / Flip Franssen

Spirituele peptalk, retraites, charismatisch leiderschap: de taal van het geestelijke heeft de werkvloer bereikt. De katholieke econoom Luigino Bruni is daar allesbehalve blij mee.

Kun je geld verdienen én leven naar de Bijbel? Wat doe je dan met de winst? Hoe ga je om met je werknemers? Die vragen houden de Italiaan Luigino Bruni (Ascoli Piceno, 1966) al decennialang bezig. Hij schreef er boeken over, één is in het Nederlands vertaald, hij houdt lezingen - deze week was hij te gast in Nijmegen - en hij is coördinator van 'Economie van Gemeenschap', verbonden aan de katholieke beweging Focolare (zie kader).

Als hoogleraar geschiedenis van de economie in Rome is hij het intellectuele zwaargewicht van de beweging. Op Bruni's banden met Focolare is vorige week In Nederland overigens amper ingegaan, zegt econoom en theoloog J.J. Graafland, een van de Nederlandse collega-hoogleraren met wie Bruni vorige week vrijdag in gesprek ging. "Hij is een kritische denker met originele ideeën over de verhouding tussen kapitalisme en christendom."

Wat die ideeën dan zijn? Een economie die het welzijn van alle burgers wil bevorderen, mag volgens Bruni nooit alleen inzetten op winstmaximalisatie, want het welzijn van de menselijke gemeenschap berust niet zozeer op welvaart, als wel op de mogelijkheid tot belangeloze vrijgevigheid, Bruni noemt het gratuïteit. Dát is het doel van economie die de Bijbel serieus neemt.

Angel uit het kapitalisme halen

Van ondernemers die zich bij Focolare aansluiten wordt dan ook gevraagd dertig procent van de winst te doneren aan kleinschalige goede doelen - armoedebestrijding in eigen stad, een start-up in Oeganda. Als de winst in gemeenschap gebracht wordt, betoogt Bruni, wordt de angel uit het kapitalisme weggehaald. Geld wordt dan niet meer alleen gebruikt om steeds meer geld op te brengen.

Luigino Bruni: 'Echte spiritualiteit heeft niets comfortabels.' Beeld TRBEELD
Luigino Bruni: 'Echte spiritualiteit heeft niets comfortabels.'Beeld TRBEELD

Ook over de omgang met klanten, werknemers, investeerders, heeft Bruni uitgesproken opvattingen. Niemand wil alleen als middel tot een doel beschouwd worden, als instrument voor iets anders. Dus zou je mensen met wie je zaken doet ook nooit alleen mogen benutten als middel om je netwerk uit te breiden, om hogerop te komen, of om geld aan te verdienen.

Spiritueel management

Gezien die met bijbelcitaten gestaafde overtuiging, zou je verwachten dat Luigino Bruni de huidige trend tot 'spiritueel management' toejuicht. Leiders moeten tegenwoordig 'charisma' hebben, bedrijven sturen hun mensen een week de bossen in voor de nodige teamspirit, topmannen begeven zich naar werkvloer als betrof het een pastoraal bezoek. En terwijl het zakenleven zijn metaforen vroeger ontleende aan de wereld van oorlog en sport - winnen, veroveren - leent het nu termen uit het geestelijk leven, zoals 'niche' en 'innerlijke motivatie'. Begrijpen bedrijven eindelijk dat ze niet alleen op aarde zijn om winst te maken?

Allerminst, denkt de Italiaanse hoogleraar. "Als bedrijven écht zo betrokken zijn bij de ziel van hun werknemers, dan zouden ze hen beter vaker vrij kunnen geven om écht iets goeds te doen, in hun privéleven, buiten het werk!"

In plaats daarvan benutten bedrijven spiritualiteit tegenwoordig als middel om hun imago op te krikken of werknemers aan zich te binden. "Natuurlijk werken bezielde mensen beter dan niet-bezielde mensen. Dat weet iedereen. Het cultiveren van deugden als bescheidenheid komt je bedrijf vanzelfsprekend ten goede. En natuurlijk is het prettig als werknemers hun vrije tijd 'opofferen' voor de zaak. Maar het gevaar dat je termen uit de liturgie rooft om de winst omhoog te krikken is levensgroot. Het bedrijfsleven kolonialiseert de ziel en dat staat me helemaal niet aan. Als je spiritualiteit gebruikt om geld te maken, vernietig je spiritualiteit." Als werknemers hierdoor meer in balans komen en de baas daar weer van profiteert, dan is er toch niets tegen cursussen yoga en spirituele peptalk? Toch wel, vindt Bruni, want die aardige spirituele uitstapjes wekken de indruk dat je spiritualiteit er even bij kunt doen, als een ding dat je aanschaft om je beter te voelen.

"Echte spiritualiteit heeft niets comfortabels, ze brengt je aanvankelijk eerder in een crisis. We verliezen vaak onze productiviteit, soms jarenlang, omdat we bezig zijn met 'dingen' waar het bedrijf geen belang bij heeft. Echte spiritualiteit vraagt bovendien oefening en geduld, dat is bekend uit alle religieuze tradities. En juist die oefening zijn we ontwend. Het begrijpen van een psalm of een gebed is tegenwoordig moeilijk, we zijn de gevoeligheid daarvoor verleerd. Spiritualiteit is een heel complex onderwerp, ik verzet me tegen de manipulatie en trivialisering van iets dat zo belangrijk is. Je kunt dat niet overlaten aan het bedrijfsleven."

Schaf die meditatieruimte maar weer af, is Bruni's boodschap. Zorg liever dat werknemers zondag de tijd hebben om naar de kerk te gaan, of om hun zieke buurvrouw te bezoeken.

Drie jaar geleden werd van Luigino Bruni een boek in het Nederlands vertaald: ‘De ongekende kant van de economie. Gratuïteit en markt’. In het Engels zijn meer titels beschikbaar, waaronder ‘Civic Economy’(2007), ‘Reciprocity, Altruisme and the Civil Society’(2008) en ‘The Wound and the Blessing’ (2012).

Via de link www.ru.nl/rr/bruni is de lezing in Nijmegen terug te kijken

Wat is de Focolarebeweging?

In 1943 werd in het Noord-Italiaanse Trento de Focolarebeweging opgericht. Samen met twee vriendinnen wilde Chiara Lubich (1920-2008) de Bijbel letterlijk in de praktijk brengen. De centrale bijbeltekst die Focolare inspireert is 'Mogen allen één zijn.' Lubichs voornemen groeide uit tot een beweging die vooral in Italië invloedrijk is, al bestaan er vertakkingen in 180 landen, waaronder Nederland. Hoewel het katholieke Focolare actief toenadering zoekt tot andere gelovigen, is ze ook opvallend paus-getrouw.

De huidige paus Franciscus prees Focolare begin vorig jaar nog, omdat ze de kapitalistische economie van binnenuit wil veranderen in een economie die de gemeenschapszin voorop stelt. Dat gebeurt ook in de praktijk. Ondernemers die zich hebben aangesloten, opereren vaak vanuit één bedrijvenpark. In 'Focolare-stadjes' leven aanhangers, ook gezinnen, vaak samen in één huis en delen ze hun bezittingen. Er bestaat ook een website van Focolare-verlaters. Die wekt de indruk dat de beweging veel weg heeft van een sekte. Kritiek op de leiding is moeilijk. Individualiteit en zelfvertrouwen worden sterk ontmoedigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden