Als IS Samarra bereikt, slaat de vlam echt in de pan

Augustus 2014: rouwen in Samarra om de dood van geestelijke Moqtada al-Sadr.Beeld afp

Al zeker anderhalf jaar cirkelen de strijders van Islamitische Staat om Samarra. Voor IS' beeldenstormers is die Iraakse stad de hoofdprijs, want hij staat vol met sjiitische heiligdommen. Nu lijkt het erop dat de strijders een serieuze poging willen doen om de stad binnen te dringen. Gevaarlijk, want: als het daar mis gaat, dan gaat het goed mis.

Beelden van duizenden jaren oud in het museum van Mosul. Delen van een complex in de ruïnestad Nimrud. Torens in het antieke Palmyra.

Het is slechts een kleine greep van de antiquiteiten die strijders van IS in de afgelopen maanden tot gruis sloegen. Het deerde niet dat eerdere islamitische heersers hen ongemoeid hadden gelaten: afgoderij was het, en dus moest het tegen de vlakte.

Als IS haar beeldenstorm naar een hoger plan wil trekken, hoeft ze niet lang te zoeken. Samarra, 130 kilometer ten noorden van Baghdad, is een van de belangrijkste plaatsen in de sjiitische islam. IS kan er zich bijvoorbeeld uitleven op de Gouden Moskee (geen godshuis maar een schrijn), de vermeende begraafplaats van de tiende en elfde sjiitische 'imams'.

Aanslagen en insluipers
De dreiging hangt al langer in de lucht, maar is nooit erg concreet geweest. De sjiitische, soennitische en Koerdische milities in de stad wisten IS tot nog toe op grote afstand te houden. Nu lijkt het er echter op dat IS alsnog werk wil maken van Samarra. Vorige week verspreidde de groep een paar foto's van zelfmoordterroristen, die volgens haar aanslagen hadden gepleegd op Iraakse legerbases aan de rand van de stad. Strijders zouden daarbij wapens hebben buitgemaakt.

Eerder deze week maakten Iraakse autoriteiten bekend dat bij wapengekletter in de buurt van Samarra 69 IS-aanhangers omgekomen waren. De gevechten barstten volgens de politie los toen ze probeerden om Samarra 'binnen te sluipen'.

Verovering van Samarra zou voor IS' beeldenstormers een nieuwe fase inluiden. Vooralsnog richtte de groep zich voornamelijk op heiligdommen van 'dode' culturen, zoals die van het Assyrische Rijk. Daarmee trapte ze stevig op de tenen van de internationale gemeenschap, maar lokte ze niemand specifiek uit de tent.

Het slopen van belangrijke sjiitische heiligdommen is van een andere orde: vernietiging of zware beschadiging van de Gouden Moskee zou voor sjiieten een provocatie zijn van het zwaarste soort. Tot voor het begin van de Syrisch-Iraakse oorlog trok de schrijn duizenden pelgrims.

De schrijn van de Messias
De tiende, elfde en twaalfde imams die de schrijn haar glans verlenen zijn niet zo belangrijk als de profeet Mohammed, maar spelen in het sjiisme wel heel belangrijke bijrollen. Nog belangrijker is de link met de twaalfde en laatste imam, de Mahdi. Die zou in 878 op mysterieuze wijze bij de Gouden Moskee verdwenen zijn en pas bij het einde der tijden terugkeren. Voor de meeste sjiieten is hij de op één na belangrijkste figuur in de islam.

De Gouden Moskee na de verwoesting van haar koepel.Beeld afp
Beeld afp

Toen in 2006 bij een bomaanslag de koepel van de moskee werd opgeblazen, vermoedelijk door soennitische extremisten, beleefde Irak een dagenlange geweldsgolf. Daarbij kwamen werden enkele tientallen soennitische moskeeën aangevallen en kwamen - de schattingen lopen sterk uiteen - honderden tot tienduizenden mensen om het leven. De soennitische Iraakse partij trok zich terug uit de onderhandelingen over een nieuwe regering.

Een troost voor de sjiieten: het is nog maar de vraag of IS het werkelijk aandurft om Samarra te belagen. Strategisch is zo'n aanval erg riskant, want het ligt voor de hand dat sjiieten alles op alles zullen zetten om de stad te verdedigen. Bovendien ligt het voor de hand dat het sjiitische Iran zich verder in het conflict gaat mengen.

Ook de demografie van Samarra is ongunstig: er wonen veel soennieten, en bij een aanval jaagt IS die zich natuurlijk tegen zich in het harnas. Dat IS het afgelopen anderhalf jaar niet harder werd tegengewerkt, kwam mede doordat een deel van de Iraakse en Syrische soennieten de strijders de ruimte gaf. Doorgaans kiest IS de weg van de minste weerstand en richt het zich op gebieden die relatief makkelijk in te nemen zijn.

'Gevolgen kunnen zeer ernstig zijn'
Toch heeft IS zich nog niet uit de regio rond Samarra teruggetrokken. In tegendeel: het lijkt dus aanstalten te maken voor een belegering.

"IS mikt in Irak op een totale burgeroorlog", zei Irak-analist Ahmed Ali van het Institute for the Study of War vorig jaar al tegen Time Magazine. "De snelste tactiek om dat te bereiken is het aanvallen van de Gouden Moskee in Samarra en andere schrijnen in Irak." Sjiieten houden het hoofd opvallend koel, merkte hij op. "Maar de gevolgen van een aanval op de schrijn kunnen zeer ernstig zijn."

Ook de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry houdt zijn hart vast. "Iedereen begrijpt dat Samarra een belangrijke grens is", stelde hij vorig jaar. "Aanvallen op Samarra hebben in Irak eerder al voor enorme problemen gezorgd. Dat willen we niet nogmaals zien gebeuren."

De Gouden Moskee na de verwoesting van haar koepel in 2006.Beeld afp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden