'Als ik nu terugkeer, word ik ontvoerd'

De bedreigde verzetsleider Evan Mawarire is hét gezicht van het huidige verzet tegen de Zimbabwaanse president Robert Mugabe. Omdat hij thuis zijn leven niet zeker is, verblijft hij momenteel in Zuid-Afrika. 'De kans op een herhaling van het overheidsgeweld uit 2008 is groot.'

Er is waarschijnlijk niemand die momenteel erger wordt gehaat door de Zimbabwaanse president Robert Mugabe dan pastoor Evan Mawarire. De leider van het economisch zo goed als failliete land in zuidelijk Afrika insinueerde onlangs zelfs nadrukkelijk dat hij Mawarire uit de weg wil ruimen. "Ik waarschuw de Mawarire's van dit land", zei de 92-jarige Mugabe, sinds 1980 aan de macht in Zimbabwe, tijdens een toespraak. "Zanu-PF (de regeringspartij, NP) zal dit soort onzin niet tolereren. Als je je bemoeit met onze politiek, vraag je om problemen. En wij weten precies hoe wij zaken met onze vijanden moeten afhandelen."

In een wat sfeerloos lunchcafé in Johannesburg glimlacht Mawarire. Hij ontvluchtte Zimbabwe met zijn gezin de dag nadat een rechter hem, onder druk van een groeiend aantal demonstranten in en rond de rechtbank, vrijsprak van een aanklacht die neerkwam op landverraad. Mawarire was twee dagen eerder gearresteerd als het brein achter de grootste demonstraties in Zimbabwe sinds 2008. Dat jaar sloegen politie en leger protesten tegen verkiezingsfraude met geweld neer. Tegenstanders van Mugabe werden opgesloten, in elkaar geslagen of vermoord. De dreigementen van de president aan het adres van Mawarire eind juli waren dus niet gering.

Durft u nog terug naar Zimbabwe?

"Uiteraard wil ik graag terug. Ik wil een inspiratie vormen voor de demonstraties. Dat lukt het best door in het land aanwezig te zijn. Maar ik moet aan mijn veiligheid denken. Na de bedreigingen van president Mugabe marcheerden direct enkele duizenden Zanu-PF-jongeren door de straten van Harare. Ze scandeerden: 'Weg met Mawarire'. Dat is gevaarlijk. Je weet niet of er iemand is die de president een gunst wil verlenen. Ik krijg ook berichten dat er, sinds ik weg ben, al meerdere keren onbekende mensen bij mijn huis zijn langs geweest. Twee keer 's nachts. Problematisch is dat er een foto online is geplaatst van een rechtbankformulier waarop mijn adres stond. Iedereen weet dus waar ik woon. Ik blijf in Zuid-Afrika zolang ik thuis mijn leven niet zeker ben."

De demonstraties in Zimbabwe gaan wel door?

"De protesten zijn gelukkig niet puur om mij heen gebouwd. Ze hebben hun eigen dynamiek gekregen. Ze zullen niet snel meer stoppen. Ik hoop zelfs dat ze nooit meer stoppen. Ook niet als er een nieuwe regering zou komen. Je moet begrijpen: Zimbabwanen gaan van huis uit niet snel de straat op. Dat moet veranderen. We moeten als bevolking duidelijk maken dat wij vanaf nu élke regering ter verantwoording zullen roepen wanneer zij faalt."

Wat wilt u op de kortere termijn bereiken met de protesten?

"Ik wil mensen activeren. We zijn als volk wat in slaap gesukkeld. We hadden de hoop op verandering opgegeven. Mensen in Zimbabwe waren bang. Zeker na het harde neerslaan van de protesten in 2008. De apathie bereikte haar hoogtepunt rond de verkiezingen van 2013. Mensen probeerden zich zo ver mogelijk van de politiek te houden. Ze probeerden elk risico te vermijden. Daarom kwam onze protestbeweging #ThisFlag ook met het idee van stakingen. Als mensen bang zijn om de straat op te gaan, is het slimmer hen op te roepen juist thuis te blijven. Niemand kan daarvoor worden opgepakt. En binnen is het veilig. Het was dus ook vooral een poging om meer mensen bij demonstraties te betrekken. Voor veel Zimbabwanen is het de eerste keer dat zij deelnemen aan een protest. En ondanks het feit dat de werkloosheid extreem hoog is, zijn stakingen best effectief. De Zimbabwaanse overheid heeft een schrijnend geldtekort. De enige belasting die zij int, komt van de paar bedrijven en mensen die nog wél werken. Zodra zij het werk neerleggen, voelt de regering dat onmiddellijk in zijn inkomsten."

Mawarire's protestbeweging formuleerde een aantal eisen. Of Mugabe die inwilligt, is volgens de pastoor eenvoudig te meten. Er zijn drie pilaren, legt hij uit: corruptie, onrechtvaardigheid en armoede. Hij friemelt onwillekeurig aan de Zimbabwaanse vlag die hij als teken van protest elke dag om zijn nek draagt. "We eisen dat corrupte ministers worden ontslagen. We eisen dat onwettige arrestaties en het politiegeweld stoppen. En we eisen dat de recent ingevoerde importrestricties worden opgeheven en dat de regering de voorgenomen introductie van bond notes (waardepapieren uitgegeven door de overheid, een variant op geld, NP) terugdraait. Die zaken leiden alleen maar tot nog meer armoede."

Want de waardepapieren, bedacht om het nijpende geldtekort in het land op te lossen, zullen door inflatie vanaf het begin waardeloos zijn, verzekert Mawarire. Niemand in Zimbabwe zal ze accepteren. De herinnering aan de hyperinflatie, die Zimbabwe in 2009 van zijn munt beroofde en zijn inwoners van al hun spaargeld, is nog vers. De nieuwe importrestricties draaien op hun beurt de informele sector de nek om, terwijl daarin ondertussen zo'n 90 procent van de Zimbabwanen actief is. "Onacceptabel", zegt Mawarire. "De informele handel in geïmporteerde goederen uit Zuid-Afrika is het zijden draadje waaraan veel Zimbabwaanse levens bungelen, omdat de regering bijna alle banen in de formele economie om zeep heeft geholpen. Dat draadje mag zij nu niet ook nog doorknippen."

Is er na weken van protest al verandering te zien?

"Nee, niets. Terwijl onze eisen toch niet extreem zijn. Maar de regering reageert altijd op dezelfde manier. Ze geeft nooit toe, maar grijpt met harde hand in: intimidatie, arrestaties, bedreigingen. De frustratie onder de bevolking groeit dus. De situatie in Zimbabwe heeft een kookpunt bereikt."

Gelooft u in verandering zolang Mugabe en Zanu-PF aan de macht zijn?

"Ik zou graag willen geloven dat er ook progressieve geesten binnen de regeringspartij zijn die verandering willen. Maar dat lijkt niet realistisch als je kijkt naar hoe Zanu-PF werkt. Gehoorzaamheid is de kern van die partij. Wie niet uit de pas loopt, wordt beloond via corruptiestructuren. Ben je kritisch, dan word je uit de partij gezet."

Wie moet dan de broodnodige verandering brengen?

"Het interessante aan de huidige protesten is dat zij niet zijn gelieerd aan een politieke partij. Het is een bewustwordingsproces. Voor daadwerkelijke verandering zijn verkiezingen nodig. We zijn nu nog vooral bezig de politieke apathie in het land te bestrijden, mensen over te halen in actie te komen en zich bereid te tonen bij te dragen aan de toekomst van Zimbabwe. Pas als veel mensen daartoe bereid zijn, kunnen we als volk bij de verkiezingen in 2018 afwegen welke politieke partij de veranderingen het best vorm kan geven."

De huidige protesten zijn dus slechts een eerste stap richting veranderingen over twee jaar?

"Veel mensen willen nu direct radicale verandering. Maar dat zou niet slim zijn. Als we ons te veel haasten, lopen we het risico fouten te maken. Twee jaar is lang, maar niet in vergelijking met de 36 jaar die we al hebben geleden onder het regime van Mugabe. We zullen de komende twee jaren hard nodig hebben om ons voor te bereiden op de verkiezingen. We zullen druk moeten uitoefenen om het kiessysteem eerlijker te maken. En we moeten alle oppositiepartijen ervan doordringen dat ze ten koste van alles moeten samenwerken. Een groot deel van het probleem in Zimbabwe is dat de oppositie altijd gefragmenteerd is geweest. En alleen redt geen van de oppositiepartijen het. We moeten de tijd nemen om een fundament te leggen, zodat we op het cruciale moment van de verkiezingen daadwerkelijk succes hebben."

En u blijft ondertussen oproepen tot vreedzaam protest - ook als Mugabe reageert met geweld?

"Ik zie het als mijn taak iedereen aan te moedigen tot louter vreedzaam verzet. Maar ik geef toe dat het moeilijk zal zijn mensen daarvan te overtuigen als de regering reageert met geweld. En het zou me niet verbazen als zij dit doet. De Zimbabwaanse regering heeft een gewelddadige reputatie. Ze probeert, nu ze in het nauw wordt gedreven, iedereen onmiddellijk weer te intimideren. Dat zijn haar waarschuwingsschoten. We zijn niet zo heel ver af van een gewelddadige situatie zoals die rond de verkiezingen van 2008. Mugabe is een gewelddadig man. Ik hoop alleen dat het Zimbabwaanse volk waardig genoeg blijkt om niet mee te gaan in de agressie. Want in gewelddadige chaos is nooit verandering te bewerkstelligen. Daarin kun je geen fundament voor democratische verandering leggen. Kwaadwillende krachten kunnen het protest dan makkelijk kapen. Ik zal mensen in zo'n geval dus opnieuw oproepen om thuis te blijven en zo, op een veilige manier, het land plat te leggen. Er zijn genoeg voorbeelden in de wereldgeschiedenis van vreedzaam verzet dat succes had. Als volk hebben we het voordeel van ons enorme aantal. Stel je voor dat op een dag een miljoen mensen de straat op gaan in steden als Harare. Hoe kan een regering zo'n massaal protest ooit nog neerslaan? En die dag komt, geloof me."

Bent u tegen die tijd terug in Harare om zelf het goede voorbeeld te geven?

"Ik hoop het. Maar ik neem geen overhaaste beslissingen. Veel mensen hebben de afgelopen weken tegen me gezegd: je kunt Zimbabwe niet verlaten, je kunt je land niet in de steek laten. Maar ik vrees dat als ik nu terugkeer, ik word ontvoerd of zonder proces maandenlang word vastgezet. En wat kan ik in de gevangenis betekenen? Vanuit Zuid-Afrika kan ik de protesten via sociale media blijven aanwakkeren. Opgesloten of dood ben ik van geen waarde meer. Het klinkt misschien romantisch om uit te groeien tot een martelaar, maar dat kan het nooit echt zijn."

Wie is Evan Mawarire

De 39-jarige pastoor Evan Mawarire groeide de afgelopen maanden uit tot het gezicht van de strijd tegen het corrupte en onderdrukkende regime van president Robert Mugabe in Zimbabwe. De oprichter van de His Generation Church in Harare, getrouwd en vader van twee kinderen, zette in april een video op Facebook. Daarin las hij, met een Zimbabwaanse vlag om zijn nek geslagen, zijn regering de les. Het filmpje vormde de aanzet tot het #ThisFlag-protest dat in juli uitgroeide tot de grootste protestgolf tegen het 36-jarige regime van Mugabe sinds de massale verkiezingsdemonstraties in 2008. Mawarire roept op tot vreedzaam protest en tot stakingen. Vooral de eerste staking, begin juli, was een succes. De week erop werd hij gearresteerd. Maar tot veler verbazing sprak een rechter hem vrij. De pastoor en zijn gezin verbleven een nacht in een safe house en vertrokken vervolgens naar Zuid-Afrika.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden