'Als iemand me vraagt een arm af te hakken doe ik dat ook niet'

Somalische asielzoekers blijven Nederlandse vrouwenartsen vragen hun dochter te besnijden, ondanks het wettelijke verbod daarop. Volgens de onderzoeksters Bartels en Haaijer moet een lichte vorm van vrouwenbesnijdenis worden toegestaan. Nu staatssecretaris Simons de mogelijkheden laat onderzoeken, is een heftige discussie losgebarsten.

Uit het onlangs verschenen onderzoeksrapport ' 's Lands wijs, 's lands eer?' van de onderzoeksters Koos Bartels (arts) en Ineke Haaijer (verpleegkundige) blijkt dat het merendeel van de 1500 Somalische vrouwen in Nederland is besneden, en dat als positief ervaart. Een deel van hen is vastbesloten ook hun dochters de besnijdenis te laten ondergaan. Desnoods in het buitenland, om zo het Nederlandse verbod op vrouwenbesnijdenis te omzeilen.

In Nederland zouden duizend meisjes jonger dan 10 jaar het risico lopen te worden besneden. Sociale druk en betere huwelijkskansen zijn voor de ouders argumenten om de traditie ook in Nederland in stand te houden. Steeds meer moeders verzetten zich er echter tegen. De meesten van hen willen een lichte vorm van besnijdenis, zonder verminkende gevolgen, om in Nederland toch te kunnen voldoen aan wat zij als hun 'religieuze plicht' zien. Of, om het anders te stellen, om keiharde uitstoting uit de eigen groep te voorkomen.

Nederlandse gynaecologen weigeren tot nu toe elke medewerking. M. Kloosterman, voorzitter van de Nederlandse vereniging voor obstetrie en gynaecologie, is snel klaar: "Als een patient mij vraagt zijn arm af te hakken, doe ik dat ook niet."

De onderzoeksters vinden dat beeld echter te gemakkelijk geschetst. Niet elke vorm van besnijdenis is zo barbaars als de schrijnende gevallen uit Afrika die de Europese kranten halen. In hun rapport beschrijven zij drie vormen. De eerste, meest gebruikelijke, vorm is verminking van de vrouwelijkheid door het wegsnijden van de clitoris en vaak ook de kleine schaamlippen. Bij de tweede vorm, de vooral in Somalie veel toegepaste infibulatie, worden na de genoemde amputatie de grote schaamlippen aan elkaar gehecht, met een minimale opening voor het doorlaten van urine en menstruatiebloed. De perfecte garantie voor de aanstaande echtgenoot dat zijn nieuwe vrouw maagd is.

Tegen deze zware vormen van vrouwenbesnijdenis heerst veel verzet, zowel in Afrika als in Nederland. Behalve de onvergeetbare vernedering en het verlies van seksueel genot, levert infibulatie ook nog eens dagelijks complicaties op. Koos Bartels: "Naast de traumatische besnijdenis hebben veel vrouwen problemen bij de urinelozing, pijn bij seksueel contact en last van infecties."

Er bestaat echter ook een derde, 'lichte' vorm van vrouwenbesnijdenis. Bij incisie volstaat een prik of een sneetje in de clitoris, met als doel enkele druppels bloed te laten vloeien. Door hun eigen ervaring en door seksuele voorlichting, wint deze niet-verminkende vorm steeds meer terrein onder Somalische moeders in Nederland. Ook deze vorm is hier echter wettelijk verboden.

Volgens Bartels mogen de bezwaren tegen verminking en infibulatie niet leiden tot algehele afwijzing van het verschijnsel. Door lichte incisie, een haast symbolische ingreep, kan volgens haar voldaan worden aan de blijkbaar diepgevoelde wens van de ouders, en worden bovendien aanzienlijke sociale problemen voorkomen. Daarom moet incisie onder bepaalde omstandigheden worden toegestaan.

Deze pragmatische oplossing heeft volgens Bartels en Haaijer als belangrijkste voordeel dat illegale besnijdenis kan worden voorkomen. Bartels kent daarvan een Nederlands voorbeeld. "Het betrof een Somalische vrouw die haar dochter illegaal liet besnijden en waarbij zich allerlei complicaties voordeden. De vrouw is hals over kop vertrokken, bang dat de overheid haar kinderen zou afpakken." Wat van ze is geworden, is onbekend.

De ernstige sociale en psychische problemen van de betrokken vrouwen waren voor WVC aanleiding Bartels en Haaijer hun onderzoek te laten uitvoeren. Nu de onderzoeksters hebben gepleit voor een pragmatische oplossing - lichte incisie toestaan om erger te voorkomen - heeft staatssecretaris Simons (volksgezondheid) toegezegd zich te beraden over deze aanbeveling.

Gynaecoloog Marcel Reyners voorspelt dat Simons de vrouwenartsen op zijn weg zal vinden. Hij is zelf tegen elke vorm van vrouwenbesnijdenis, en verwacht van zijn collega's niet anders. "Ik wil eenvoudig niet ongevraagd lichaamsdelen weghalen bij een meisje van zeven jaar, als daarvoor geen medische noodzaak aanwezig is." Reijnders zegt wel te willen praten over incisie, maar heeft ook tegen de lichte vorm praktische en principiele bezwaren. "Ik moet er niet aan denken dat incisie een taak wordt. Ik zou niet weten hoe die handeling uit te voeren. Hoe ver moet ik snijden? Hoeveel bloed moet er vloeien?"

Als gynaecologen daarover onderling overeenstemming bereiken, betwijfelt Reijnders verder dat voorstanders van vrouwenbesnijdenis genoegen zullen nemen met een symbolische handeling. "Laten we lichte incisie toe" , redeneert hij simpelweg, "dan wordt daarmee de deur opengezet voor ernstiger vormen van vrouwenbenijdenis." Ook vraagt hij zich af of Nederland de tegenstanders van vrouwenbesnijdenis in Afrika de wind uit de zeilen moet nemen, door voorstanders het argument in handen te geven dat het in Europa ook gebeurt.

Reijnders stelt dat vrouwenbesnijdenis definitief moet worden uitgebannen. "We moeten ons afvragen of het respecteren van groepsidentiteit belangrijker is dan het recht van een kind op lichamelijke en psychische integriteit."

Een mooi, principieel standpunt, vindt secretaris Sadia Ali van de Somalische vrouwenvereniging in Nederland. Maar de betrokken vrouwen blijven met hun problemen in de kou staan. De sociale druk is geen schijnprobleem, weet Ali. "Deze is ook binnen de Somalische gemeenschap in Nederland zeer sterk. Vrouwen die tegen de besnijdenis zijn, lopen het risico uit de gemeenschap te worden gestoten. Ze kunnen eenvoudig niet anders dan met besnijdenis instemmen."

Zij is ervan overtuigd dat het toestaan van lichte incisie uitwassen kan voorkomen. Nog belangrijker vindt ze dat een officiele regeling, wettelijk of niet, de moeders die geen 'echte' besnijdenis willen, beschermt tegen uitstoting en hen een eervolle uitweg biedt.

Zo lang slechts negatief op dit onderwerp wordt gereageerd, kunnen de vrouwen hun probleem ook bij Nederlandse instanties niet kwijt. De vrouwen hebben niets aan een eenduidige afwijzing, stellen ook Bartels en Haaijer. Het onderwerp moet uit de taboesfeer, menen zij met Sadia Ali. Naast het toestaan van een beperkte ingreep, vinden zij tevens goede voorlichting aan ouders noodzakelijk. Ali: "Het meteen afkeuren en verbieden van vrouwenbesnijdenis versterkt slechts het isolement van de Somalische vrouwen. Met een principiele afwijzing zijn zij niet geholpen."

Volgens voorzitter Kloosterman zal de Nederlandse vereniging voor obstetrie en gynaecologie tijdens een speciaal symposium dit najaar haar standpunt bepalen. Daaraan zal nog menige gepeperde discussie voorafgaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden