VANDAAR DIT BOEK

‘Als hij ouder was geweest, had hij Joden vermoord’

Beeld Frank Castelein

Mischa Cohen (1957) is redacteur van Vrij Nederland en winnaar van een Tegel voor het beste journalistieke interview (2014). Hij schreef het boek De Nazi-leerling.

Op 5 mei hangt er geen vlag uit bij Dick Woudenberg. Als kind uit een NSB-familie voelt hij zich een ongenode gast op andermans feest. En vrijwel elke dag denkt hij aan zijn oudere broer Jan, een SS-soldaat die in 1945 omkwam aan het Oostfront, maar hem op 4 mei gedenken, vindt hij ongepast.

Mijn boek gaat over een leerschool in het kwaad. Over iemand die van jongs af aan door een extreme ideologie wordt gevormd. Als een langzaam druppelend gif krijgt hij het nationaal-socialisme toegediend. Hij raakt daardoor zo geradicaliseerd dat Hitlers woord het waard is om voor te sterven.

Vernieuwing

Eind negentiende eeuw verhuisde Dicks grootvader van het platteland naar de Amsterdamse Jodenbuurt. Een keuterboer in de stad. De helft van zijn tien kinderen trouwde met een Joods meisje uit de wijk en was sociaal-democraat, de andere helft trok vroeg of laat naar het nationaal-socialisme.

Hendrik Jan, de vader van Dick, moest weinig hebben van de gevestigde politieke orde. De NSB bracht vernieuwing. Voordat hij het wist was hij Tweede Kamerlid van de beweging, kwamen Mussert en Rost van Tonningen over de vloer en was hij leider van de nationaal-socialistische vakbond.

Klasgenootjes keken Dick daarop aan. Hij werd gepest en geslagen, en was blij toen hij naar de school voor NSB-kinderen in Schaarsbergen mocht. Later ging hij naar de Reichsschule in Valkenburg, een school die na Dolle Dinsdag naar Duitsland verhuisde.

Dick was muzikaal, een gevoelig, wijs joch. Maar hij stelde zichzelf steeds minder vragen en werd opgeslokt door de nazidoctrine. Zestien was hij toen hij in de laatste oorlogsweken bij de beruchte SS-divisie Totenkopf belandde. Hoe schuldig ben je dan?

Woudenberg wil zichzelf niet als slachtoffer zien. Ook niet als dader. Hij heeft schone handen, maar geen schoon geweten. Ik noem hem een potentiële dader.

Dick is ervan overtuigd dat hij communisten of Joden zou hebben vermoord als hij ouder was geweest en in een eerder stadium een wapen in handen had gekregen. Hij is gered door de bel.

Inleven

Toen ik aan dit boek begon, wist ik niet zeker of een Cohen zich kon inleven in een Woudenberg. Mijn vader is net als Dick in 1928 geboren en beïnvloed door de oorlog. Hij zat in Leiderdorp ondergedoken bij een verzetsman. Mijn moeder is een dochter uit dat gezin. We moesten thuis niets hebben van alles wat riekte naar NSB, collaboratie, landverraad.

Uit familieverhalen kende ik de kant van door de nazi’s vermoorde broers van mijn opa, van onderduik en verzet. Ik vroeg me altijd af hoe het in hemelsnaam mogelijk was om in het andere kamp terecht te komen. Het fascineert me en tegelijkertijd koester ik een diep wantrouwen. Juist daarom wilde ik dit voor mij vreemde landschap onderzoeken.

Woudenberg moest wel even nadenken toen ik hem voor dit boek benaderde. Het was moeilijk voor hem om het pijnlijke familieverleden uit te diepen. Hij heeft meegewerkt, omdat hij zijn geschiedenis ziet als waarschuwing, wil voorkomen dat anderen door ideologieën worden meegesleurd.

Tijdens de gesprekken met hem realiseerde ik me weer eens ten volle hoezeer de oorlog het leven van álle betrokkenen blijvend heeft getekend. Natuurlijk vooral dat van de overlevenden van de kampen en de verwanten van slachtoffers, maar ook van collaborateurs en potentiële daders als Dick Woudenberg. Wat hij heeft meegemaakt tussen zijn vijfde en zestiende, daar is hij zijn hele leven mee bezig.

De nazi-leerling. De schuldige jeugd van Dick Woudenberg

Atlas Contact; 240 blz. € 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden