Als het wereldbeeld gaat kantelen komen de rituelen

Wat doet de mens met godsdienst en wat doet godsdienst met de mens? Religies beloven al eeuwenlang dat zij bijdragen aan zingeving en het welbevinden van godsdienstbeoefenaars. Voer voor godsdienstpsychologen. Ze staan kritisch tegenover deze belofte van godsdienst en willen de aanspraken op zingeving en welbevinden pas geloven als zij deze in hun onderzoeksresultaten kunnen laten zien.

Yoram Stein

'World Trade Center. De symbolische betekenis van deze naam is dramatisch gewijzigd. Vóór 11 september stond WTC voor kracht, welvaart, wereldmarkt. Sindsdien is het een symbool van geweld, pijn, kwetsbaarheid voor het kwaad. De gebeurtenissen van 11 september kunnen beschreven worden als een traumatische ervaring. Daaropvolgend hebben wij de reacties gezien van mensen in het Westen, die met dit trauma proberen om te gaan: ze verzetten zich, treuren, wijzen vijanden aan, houden zich bezig met sociale en religieuze rituelen, en ze pogen de fundamentele mythes van de westerse identiteit in ere te herstellen: vrijheid, democratie, en het recht anderen hun waarden op te leggen.''

Het is een citaat uit 'Gemeenschappen die omgaan met collectief trauma', een tekst van Alexander Veerman en Ruard Ganzevoort. De twee wetenschappers van de Theologische Universiteit Kampen proberen daarin collectieve traumatische ervaringen beter te begrijpen. Hun gedachte is dat niet alleen individuen last kunnen hebben van trauma's, maar dat hele gemeenschappen gebukt kunnen gaan onder verschrikkelijke, vaak gewelddadige gebeurtenissen, die politiek gemotiveerd zijn, en die ook politieke gevolgen hebben.

'Leren omgaan met een bepaalde situatie zodat je deze het hoofd kunt bieden en verder gaan met je leven', coping in het jargon van godsdienstpsychologen die onlangs in het Kontakt der Kontinenten Soesterberg een internationaal congres hielden met de Amerikaanse onderzoeker Kenneth Pargament als hoofdspreker.

Religieuze coping is de rol die 'het heilige' bij zulke situaties speelt. Godsdienst, zo blijkt uit de besproken onderzoeken ter conferentie, helpt uiteenlopende groepen als Bosnische vluchtelingen in Zweden, kankerpatiënten in Noorwegen, en kinderen in Noord-Ierland om de situatie waarin zij zitten, betekenisvol te interpreteren. De onderzoeksresultaten stemmen grotendeels overeen met de theorie van Pargament. Deze stelt dat mensen niet zozeer bepaald worden door hun jeugd, zoals de meeste psychologen denken, maar door de manier waarop ze zich positief op betekenissen oriënteren.

Een collectief trauma echter, schrijven Veerman en Ganzevoort, beschadigt de manier waarop betekenis aan het leven geggeven wordt, en maakt zo ook de structuren van een gemeenschap kapot: ,,Het verscheurt sociale banden, ondermijnt gemeenschappelijkheid, en vernietigt voorgaande bronnen van steun.''

Daarnaast beschadigt een collectief trauma de manier waarop met andere gemeenschappen wordt omgegaan. ,,Algemene fenomenen zijn terugtrekking en isolatie, het identificeren van vijanden, het zoeken naar zondebokken, of de overgave aan externe machten.'' Een collectief trauma doet het wereldbeeld kantelen, terwijl tegelijkertijd andere culturele mythen en religieuze rituelen krachtiger worden verdedigd. Collectief trauma biedt dus ook de mogelijkheid om nieuwe gemeenschappen te vestigen.

Anderen gaan vaak niet zo goed om met getraumatiseerde groepen, blijkt uit een paper van prof. Valerie de Marinis over de religieuze/culturele strategieën van vrouwelijke Bosnische vluchtelingen in Zweden. Het associëren van Bosniërs met een vluchtelingentrauma heeft volgens de hoogleraar tot gevolg dat de vluchteling meer als probleem dan als mens wordt gezien: ,,In de context van de medische en psychologische hulp, die de vluchtelingen ontvingen, werd een identiteit als 'slachtoffer' gecreëerd. De neiging bestaat in medische kringen om hele complexe processen te simplificeren: om een groot deel van de vluchtelingen te categoriseren en te 'medicaliseren'.''

De post-migratie-ervaringen van de Bosnische vrouwen vergrootten hun trauma waarschijnlijk zelfs. Dat komt vooral door de onwetendheid waarmee het gastland omging met islam, migranten en vluchtelingen. De islam werd in het West-Europa van 1993 al als een op zijn minst controversiële identiteit beschouwd, zegt De Marinis. En 'migrant' werd en wordt gekoppeld aan tal van sociale problemen, die volgens de Zweedse professor vaak weinig te maken hebben met etniciteit of cultuur. De politieke en economische problemen van vluchtelingen bij aankomst in een nieuw land worden nauwelijks erkend of begrepen.

Een van de Bosnische vrouwen verwoordt het zo: ,,Ik kwam hier in Zweden en heb alles opgegeven om mijn manier van leven en denken aan te passen. Ik wil productief kunnen zijn in de Zweedse samenleving. Maar als dat niet of nauwelijks begrepen wordt, moet je andere manieren vinden om gezond te blijven. Voor mij en mijn zoon is dat het creëren van identiteiten en de identificatie met de droom van Bosnië, die niet gebaseerd is op de realiteit.''

Prof. Vassilis Saroglou onderzocht de vraag of het niet zinniger is de term 'godsdienstpsychologie' te vervangen door 'psychologie van de religies'. Hij concludeert dat, ondanks de verschillen tussen de religies, er duidelijke constanten te vinden zijn, dwars door de verschillende godsdiensten heen. Zo blijkt bijvoorbeeld een sterk verband te bestaan tussen religieus fundamentalisme en 'autoritarisme, vooroordelen, discriminatie, politiek conservatisme, en conservatisme op de gebieden van familie en seksualiteit'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden