Als het maar prettig herkenbaar is

recyclekunst N| u in de bioscoop: de vijfde Jason Bourne-film en de zoveelste Tarzan. Bijna alle toneelstukken, films en musicals zijn op een of andere manier al eerder vertoond. Is de creativiteit op?

Het lijkt wel een plaag en misschien moeten we het ook maar zo noemen: de kunstwereld wordt geplaagd door een aanstekelijke zucht naar herkenbaarheid. Toneelstukken, films, dansvoorstellingen, musicals - tien tegen één dat het onderwerp al bekend is bij het grote publiek, meestal door een boek of televisieserie.

Zelf iets nieuws verzinnen is er nauwelijks meer bij. Producenten, regisseurs en scriptschrijvers huiveren al bij de gedachte dat er mensen voor verrassingen komen te staan. Overdreven? Het lijstje bovenaan deze pagina is slechts het topje van de ijsberg.

"Tja", zegt cultuurfilosoof Hans Kennepohl. "Je moet iets doen om een groter publiek te trekken. Toneel is duur, elitair, er zijn veel klappen gevallen in de cultuursector. Ik snap het wel."

Kennepohl reageert in eerste instantie ook wat afwerend op de vraag of hij het verschijnsel van 'recyclekunst' herkent: "Ik vind het een heel grote stelling. In de jaren zeventig en tachtig zijn we enorm doorgeschoten in het experiment. Kunstenaars reflecteerden op andere kunstenaars, waardoor het publiek werd buitengesloten. De vraag is of je dát moet willen. Nu zie ik inderdaad weinig nieuws op de podia. Maar is dat erg?"

Kennepohl is de auteur van 'We zijn nog nooit zo romantisch geweest', waarin hij beschrijft dat de moderne mens meer dan ooit in de periode van de romantiek verkeert. Dat we eraan hechten 'ons hart te volgen', om 'dicht bij onszelf te blijven', om 'echt ambachtelijke' producten te kopen, dat we het kortom belangrijk vinden als iets authentiek is. Kamperen bij het Betere Boeren Bed, dat is heel kort door de bocht de romantiek in een notedop.

Toch denkt Kennepohl niet dat een hang naar authenticiteit de voornaamste oorzaak is van de trend in de kunst. "Ik denk eerder dat nationalisme een belangrijkere verklaring is voor dit fenomeen. Kijk naar het succes van programma's als 'Ik hou van Holland' of de populariteit van 'De Toppers'. Het gevoel dat iets echt 'van ons' is, zien we al jaren. Een musical over André Hazes, een tv-serie over Lubbers; het zijn allemaal voorbeelden waarbij een sterk nationalistisch sentiment opspeelt, wat trouwens ook weer authenticiteit is."

Zo valt het Kennepohl op dat Nederlandse musicalproducenten voorheen vrijwel uitsluitend buitenlandse producties maakten, maar dat ze de laatste jaren thema's uit eigen land op de bühne brengen, zoals 'Soldaat van Oranje'. Dat heeft volgens hem overigens niet uitsluitend te maken met een verlangen naar echtheid: "Het publiek weet heus wel dat het verhaal van André Hazes wordt gedramatiseerd."

Wat er op het moment in de kunst gebeurt is misschien een weerspiegeling van de tijdgeest, denkt Kennepohl. Het podium als reflectie van de rest van de maatschappij. "Neem de politiek van nu. Daar gebeurt - buiten het populisme - ook niet zoveel, veel partijen lijken op elkaar. Mogelijk is dat ook terug te zien in de kunst."

Nederlands verschijnsel

Regisseur en acteur Theu Boermans herkent de stelling dat de kunstwereld liever voor veilig en bekend kiest onmiddellijk: "Zeker, en ik denk dat het een redelijk specifiek Nederlands verschijnsel is. Door de enorme druk op de financiën in de cultuursector, ontstaat vanzelf de neiging bij producenten en regisseurs om te kiezen voor bekende en dus veilige voorstellingen. En het ingewikkelde is: het werkt, kijk maar naar 'Borgen'."

Boermans heeft er ook niets op tegen, vindt het verschijnsel uit marketingoverwegingen wel te begrijpen. "Dat het publiek graag iets herkenbaars ziet is bovendien niet nieuw. Shakespeare recyclede ook alles."

Vindt Boermans het dan geen armoede als het publiek alleen maar krijgt wat het kent? En is het hem als regisseur niet zijn eer te na door daar voortdurend in mee te gaan, al dan niet gedwongen door de markt?

"Natuurlijk, en regisseurs doen het ook zelf. Maar een zelfgemaakt stuk is moeilijk aan de man te brengen. Ergens moet men nu eenmaal een soort zekerheid hebben om een productie af te nemen. Als ik naar het toneel kijk, dan heeft Nederland geen hofcultuur, weinig toneelschrijvers en dus ook niet zo'n grote toneelbibliotheek. In ieder geval voelen we ons nooit zo geroepen om die te raadplegen, die bibliotheek zit niet zo in onze genen."

Wat ook speelt, zegt Boermans: de markt is klein. "Nederland heeft een klein taalgebied. In Duitsland of Engeland valt er eerder brood te verdienen met eigen producties."

Logisch dus, wil Boermans maar zeggen, dat we hier teruggrijpen naar bekende romans en de laatste tijd naar televisieseries. Het past helemaal in de trend waarbij de toneelwereld, maar ook de kunstwereld in het algemeen, zich in toenemende mate bedient van naturalisme, het uitbeelden van de werkelijkheid, en minder van taal. "Laten we wel wezen: we zijn ook goed in bewerkingen."

Politieke figuren

Volgens culuurfilosoof Kennepohl heeft de fascinatie voor de werkelijkheid, onze interesse voor politieke figuren en hoe bijvoorbeeld een spindoctor werkt, óók te maken met het verder volwassen worden van kunst: "Het is een voortschrijdende ontwikkeling. Een behoefte aan educatie, een antwoord willen hebben op onze omgang met media. Ineens zitten we op een snelweg, een realistische voorstelling helpt mensen ook om de tijd waarin ze leven te duiden. Het is alleen niet te hopen dat het te veel doorschiet in cynisme."

Heeft Kennepohl zelf nooit de neiging cynisch te worden met al die herhalingen op de podia? Hij valt even stil, maar ja, dat herkent hij wel: "Ik hou van nieuw, van het experiment. In de muziek, bijvoorbeeld, denk ik weleens: wanneer wordt iets echt nieuws populair? Maar bijvoorbeeld cabaretiers blijven onverminderd succesvol met juist een eigen, zeer persoonlijke visie op de werkelijkheid."

Zowel Boermans als Kennepohl zijn niet zo happig op het geven van een oordeel over de huidige trend in de kunst. "Het is zoals theater zich ontwikkelt", stelt Boermans.

Kennepohl: "Die bekende voorstellingen worden wel vaak op een eigen manier vormgegeven, daar zit wel iets nieuws in."

Waar zagen we dat toch eerder? Een greep uit het recente en komende aanbod.

FILM

'Absolutely fabulous: The movie', 'The legend of Tarzan', 'Ghostbusters', 'Ice Age 5', 'Star Trek Beyond', 'The Conjuring 2', 'Vampierzusjes 2', 'Now You See Me 2'.

THEATER

'Intouchables' (bewerking van de film), 'Borgen' (naar de tv-serie), 'Het jaar van de kreeft' (naar het boek van Hugo Claus), 'Het Pauperparadijs' (naar het boek van Suzanna Jansen), 'Husbands and wives' (naar de film van Woody Allen), 'Eyes wide shut' (naar de film van Stanley Kubrick), 'Ma' van Hugo Borst (boekbewerking).

MUSICAL

Al te zien: 'Grease', 'Beauty & the Beast', 'Amandla Mandela!' , 'Nonsens' (voor de derde keer), 'Sweeney Todd' . Dit seizoen komt 'Hair' weer terug, net als 'A Chorus Line' en 'Ciske de Rat'.

NOG MEER MUSICALS

Andere recente voorbeelden van musicalbewerkingen van bekende boeken: 'Nijntje', 'Wickie', 'The Bodyguard', 'Spijt', 'De Tweeling', 'Sprookjesboom', 'Suske en Wiske', 'Buurman en Buurman', 'Koning Arthur', 'Dansen met de vijand', 'Het Pauperparadijs'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden