Als God dood is, mag nog niet alles

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: de ontkerkelijking. Kan een samenleving zonder geloof nog een morele samenleving zijn? Kan de moraal bestaan zonder religieus fundament? Of is het zoals Dostojevski schreef: Als God dood is, is alles geoorloofd? Natuurlijk kan moraal zonder religie, zegt Dorien Pessers, hoogleraar aan de juridische faculteit van de Vrije Universiteit en universitair hoofddocent algemene rechtsleer aan de Universiteit van Amsterdam. Door samen te leven, leren mensen vanzelf dat morele regels noodzakelijk zijn om de sociale cohesie te bewaren. Dit inzicht komt van de Franse socioloog Emile Durkheim (1858-1917).

Pessers: ,,Eind negentiende eeuw vroeg de Franse overheid aan Durkheim waarop de moraal gebaseerd moest worden als het godsdienstonderwijs werd afgeschaft. Uit zijn onderzoeken bleek dat de moraal mede voortkomt uit uitwisseling, samenwerking en sociale binding, niet uitsluitend uit de religie.”

Dat blijkt nog steeds, zegt Pessers.

,,De exodus uit de kerk is al vijftig jaar aan de gang. En hoeveel morele vooruitgang heeft die geloofsafval ons niet gebracht? De tirannie van de kerk, de harteloosheid en meedogenloosheid van de geloofsdogma's! Daar kan iedere ex-gelovige over meepraten. Gelukkig zijn we dat kwijt.”

Maar er blijven vragen, vindt de juriste.

,,Hebben we een nieuw moreel kader kunnen scheppen? Zijn er nieuwe en overtuigende morele normen gevonden? Is het humanisme - dat de mens tot de maat aller dingen verklaart - een alternatief? Ja en nee. Enerzijds is er grotere gevoeligheid en omzichtigheid jegens anderen. Anderzijds zien we doorgeschoten narcisme en daaruit voortkomende agressie. Bovendien lijkt het enige paradijs nu het consumentenparadijs te zijn.”

De beste elementen van de christelijke religie zijn daarom aan een sociale herwaardering toe, zegt Pessers.

Zij denkt daarbij aan het gebod van naastenliefde, de opdracht om boven je eigen kleine benepen zelf uit te stijgen, nu en dan zelfopoffering, en uitstel van directe behoeftenbevrediging. ,,Daarmee zouden we al een heel eind op de goede weg zijn.”

Huib Schwab, onderwijsvernieuwer en filosoof, vindt het niet zo vanzelfsprekend dat een samenleving zonder geloof moreel kan zijn.

Hij wijst op onderzoeken die aantonen dat kinderen die gewelddadige computerspelletjes spelen neurologische veranderingen ondergaan, waardoor zij verslaafd raken aan dergelijke killergames en waardoor het onderscheid tussen game en werkelijkheid bij hen vervaagt.

,,In hoeverre kun je van zo'n kind nog een rationele afweging verwachten, waarin hij na een rekensom tot de conclusie komt dat het ook in zijn voordeel is om sociaal te zijn? Nee, dan is het toch beter als de cultuur geboden kent die oproepen tot naastenliefde en mededogen en verboden kent als het gaat om het uitleven van driften en begeerten. Ja, een soort religie dus. Het denigrerende spreken over religie is gemakzuchtig en modieus.”

Volgens Schwab gaat het niet goed met de moraal in Nederland. ,,De religie zorgde van oudsher voor een binding tussen ik en de ander. De religie leerde ons ook om onze begeerten te beteugelen. De ontkerkelijking heeft het tegenovergestelde bewerkstelligd.”

Net als Pessers bekritiseert Schwab het 'consumentisme'. Het is een ,,nieuw opgekomen religie die het ik en al zijn begeerten en driften heilig heeft verklaard. Onderwijs, zorg en cultuur zijn leeggeplunderd in tijden van ongekende economische welvaart. De sloop van religieuze begrenzingen aan menselijke begeerten, heeft geen nieuwe morele begrenzingen voortgebracht.”

Volgens Schwab sluit religie aan bij de oude wijsheden die in de cultuur verankerd zijn. ,,Plato wist al dat de psyche een strijdtoneel is, en dat de driften en begeerten in bedwang moeten worden gehouden door de ontwikkeling van een geweten. Aristoteles leerde ons al dat de mens een sociaal dier is dat zich verbonden wil voelen met anderen. De religie voorzag in dit soort behoeften. Wat daarvoor in de plaats is gekomen, is geen verbetering. Er is nog geen betekenisvol ontwerp van een goed leven.”

Kan de moraal zonder religie? Herman Philipse, universiteitshoogleraar te Utrecht, vindt empirische onderzoeken belangrijk bij het beantwoorden van dit soort vragen. Zo blijken ongelovigen statistisch gezien niet immoreler dan gelovigen. ,,Dat komt omdat de moraal van oorsprong niet uitsluitend religieus is. Een deel van onze morele aanleg is genetisch verankerd. Een ander deel van onze moraal is cultureel bepaald. Nederlanders zijn bijvoorbeeld geneigd tot samenwerken, omdat ze op elkaar aangewezen waren bij het bouwen van dijken.”

Philipse denkt, in navolging van Durkheim, dat religie een sociale functie heeft. ,,Het monotheïsme is opgekomen toen mensen in grotere verbanden gingen leven dan de stam of de clan. Mensen leerden morele relaties te ontwikkelen tot anderen die ze niet kenden. Het postuleren van een hiernamaals waarin je gestraft wordt voor immoreel gedrag is dan een effectieve en goedkope manier van rechtshandhaving. Het strafrecht werkt immers alleen als mensen zich, in 99 procent van de gevallen, uit zichzelf goed gedragen.”

Maar dat de moraal van een almachtige God komt, is filosofisch niet houd-baar. ,,Dan zou je morele geboden gehoorzamen omdat zij zijn opgesteld door een machthebber, niet omdat morele geboden in zichzelf goed zijn. Dat is niet moreel. Sinds de wetenschappelijke revolutie zijn we erachter gekomen dat religie een illusie is, waardoor we onze moraal niet langer bouwen op goddelijke geboden. De vraag is sindsdien hoe je mensen zo kunt opvoeden dat ze ernaar neigen om moreel te handelen.”

Philipse: ,,De globalisering heeft dit vraagstuk nog urgenter gemaakt. We leven in een volstrekt nieuwe periode in de geschiedenis. Steeds meer verschillende culturen wonen door elkaar heen. Dat maakt het lastiger om tot een gemeenschappelijke publieke moraal te komen. Het is een ironisch toeval geweest dat net op het moment dat in Nederland het anti-autoritair en areligieus denken op zijn hoogtepunt was, er een stroom migranten binnenkwam uit zeer autoritaire, godsdienstige culturen. Ze dachten dat, omdat God hier dood is, alles is geoorloofd. Dat is een probleem. Maar het is niet onoplosbaar.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden