Als Europa zich lossnijdt van het Midden-Oosten, verliest het alle waarden die we verdedigen

De Franse politicoloog Dominique Moisi Beeld Patrick Post

De Europeanen zouden het liefst zichzelf willen opsluiten. Dan moeten we muren opwerpen, zoals de Israëliërs dat hebben gedaan tegenover de Palestijnen. Dat is verwerpelijk en in strijd met het internationaal recht. Als we onszelf verlagen tot het niveau van onze vijanden, dan hebben de laatsten gewonnen. Dat zei de Franse politicoloog Dominique Moïsi onlangs in een interview in Trouw.

Wat er in de wereld gebeurt, is volgens de Franse politicoloog Dominique Moïsi te verklaren aan de hand van drie emoties. In Europa floreert de angst, in Aziaten zijn hoopvol en in het Midden-Oosten heerst de vernedering.

De Franse politicoloog Dominique Moïsi deed in 2008 veel stof opwaaien met zijn boek 'De geopolitiek van emotie'. Vakgenoten vielen hem aan omdat hij alle academische voorschriften aan zijn laars lapte. Terwijl specialisering de trend is, koos Moïsi voor het omgekeerde: hij probeerde de hele wereld samen te vatten aan de hand van slechts drie emoties: angst, hoop en vernedering.

Anders dan de werken van veel van zijn collega's, is zijn boek toegankelijk voor niet-specialisten. Het is niet voor niets al in 27 talen verschenen. Maar zijn poging om iedereen te bedienen heeft ook een keerzijde: het boek is soms oppervlakkig. Tegeltjeswijsheden en spreuken als 'hoe meer je weet, hoe minder je lijkt te weten' of 'als Amerika niest, loopt de wereld een verkoudheid op', vliegen je om de oren. Bovendien laat de literatuurlijst duidelijk zien dat Moïsi voor zijn bestseller nauwelijks historische bronnen heeft geraadpleegd. En dat is toch nodig, voor wie zo'n groot thema wil behandelen.

Toch vallen zijn ambitie en durf te prijzen. Hij waagde zich in 2008 aan een aantal voorspellingen, die, als zijn theorie tenminste klopt, zouden uitkomen vóór het jaar 2025. Hoewel veel van zijn voorspellingen nu absurdistisch overkomen, zijn die niet, zoals vaak gebeurt, dubbelzinnig of zo algemeen van aard dat ze niet te ontkrachten zijn. Moïsi slaat soms dan ook de plank goed mis. Zo had het Midden-Oosten ergens rond deze tijd een lichtend voorbeeld moeten zijn van politieke en economische samenwerking. Maar soms komen zijn voorspellingen aardig in de buurt van de werkelijkheid: Europa zou in dezelfde periode verder wegzakken in angst en ten prooi vallen aan vreemdelingenhaat. Acht jaar na het verschijnen van zijn boek, leek het Moïsi een goed moment om de balans op te maken. Moïsi kwam met een geactualiseerde editie, en blikt nu terug op zijn vooruitblik van toen.


U voorspelde in 2008 dat het Midden-Oosten nu in bloei zou staan. Landen als Irak en Syrië zouden een economische opleving meemaken, maar in plaats daarvan hebben we Islamitische Staat in Irak en Syrië. Wat ging er mis?

"Heel simpel: alle negatieve trends hebben zich doorgezet, en alle positieve trends kwamen tot stilstand."

Waarom kiest u als politicoloog voor een psychologische wereldbeschouwing?
"Vlak nadat ik mijn these had verwerkt in een essay en deze werd gepubliceerd in het gezaghebbende blad Foreign Affairs, kreeg ik veel kritiek van collega's. Ze vroegen mij: 'Waar ben je mee bezig? Dit is niet het terrein van een politicoloog'. Maar ik vertelde ze dat je emoties niet los kunt zien van de wereldproblematiek, en besloot toen al mijn bevindingen in een boek te verwerken.

Zo kwam ik erachter dat drie emoties momenteel de wereld domineren: angst, hoop en vernedering. In Europa zien we de angst floreren, in Azië komt de hoop op en in het Midden-Oosten heerst de vernedering. De rest van de wereld schippert ergens tussen deze emoties in. Het idee werd geboren bij het bestuderen van het Palestijns-Israëlisch conflict. Het werd mij duidelijk dat het niet alleen ging om grond of soevereiniteit, maar ook om emoties. Israël wordt beheerst door angst voor de Arabieren. De Arabieren vechten sinds hun nederlaag tegen Israël in 1967 tegen de vernedering. Je kunt een conflict niet los zien van emoties. En in deze eeuw spelen de emoties een grote rol, en die zullen alleen maar belangrijker worden."

Emoties worden belangrijker? Kunt u een periode noemen waarin emoties geen rol speelden?
"Nee, emoties zijn altijd belangrijk. Maar in sommige periodes zijn ze belangrijker dan in andere. Neem de tijd van de kruistochten, of de religieuze oorlogen in Europa in de vijftiende en zestiende eeuw, of de Franse Revolutie. Daar speelden emoties een grote rol.

En nu zijn emoties belangrijker dan ooit, vooral door de technologie. Mensen zien wat er elders gebeurt in de wereld. Ze kijken naar afschuwelijke beelden in Syrië, raken daardoor geëmotioneerd. Vooral door de sociale media staan we allemaal met elkaar in verbinding, en spiegelen we onze emoties. Dat kon vroeger allemaal niet. Kijk naar de Arabische Lente of naar de Oekraïense revolutie. Die zijn grotendeels aangewakkerd door de emoties en via sociale media.

In 2005 zagen we al de eerste signalen hiervan. Honderdduizenden Libanezen demonstreerden toen tegen de Syrische regering, nadat de premier was opgeblazen (vermoedelijk door de Syrische geheime dienst, red.). Hoe konden zij zich organiseren? Door internet en mobiele telefonie. Hetzelfde zag je in Iran in 2009, toen jongeren de straat opgingen om te demonstreren tegen de conservatieve regering. We zullen zien dat de globalisering en de technologische revolutie in de communicatie de emoties zullen doen oplaaien."

Vrijwel alle periodes die u noemt werden gekenmerkt door bloedvergieten. Zegt u hiermee dat ons een bloedige periode te wachten staat?
"Voor Europa ben ik optimistisch. Ik geloof niet dat we elkaar allemaal gaan onthoofden. Wel moeten we oppassen. Wat we nodig hebben zijn sterke Europese leiders. Iemand als Churchill. Hij was dapper, omdat hij het volk op de bittere waarheid trakteerde, toen heel Europa onder het juk kwam van nazi-Duitsland. Hij zei dat de strijd tegen het nazisme moeilijk zou zijn, maar kon worden gewonnen zolang het volk in de Britse waarden bleef geloven.

Zo iemand was ook Nelson Mandela, maar dan op een andere manier. Terwijl Churchill 'nee' zei tegen Duitse overheersing, zei Nelson Mandela 'ja' tegen verzoening met de leden van het apartheidsregime. Op het Europese continent hebben we geen leiders van dat kaliber. Maar als ik kijk naar Merkel word ik blij. Zij heeft iets bijzonders gedaan. Duitsland wordt vaak gezien als de grootste economische macht van Europa. Maar Merkel heeft van Duitsland de grootste morele kracht gemaakt van ons continent. Dit geloof in onze waarden houdt ons op de been."

Waar staan onze waarden voor?
"De achttiende en negentiende eeuw waren voor Europa de eeuwen van emancipatie van de witte man. De eenentwintigste eeuw is de eeuw waarin wij moeten samenleven met andere culturen. Dat is waar Europa voor staat, en wat ons definieert. De meeste Europeanen willen hun beschaving verdedigen tegen vluchtelingen, maar we moeten oppassen dat we de principes van onze beschaving niet overboord gooien. Dat willen de terroristen juist."

Dit is misschien hoe een hoogopgeleide inwoner van de hoofdstad denkt, maar dit is niet de opvatting van de Europeaan daarbuiten.
"Misschien. Kijk, de Europeanen zouden het liefst zichzelf willen opsluiten. Dan worden we net als Israël, dat een gevangene is geworden van zijn eigen angst. Als de Europeanen zichzelf werkelijk willen lossnijden van het Midden-Oosten, verliezen we alle waarden die we zeggen te willen verdedigen. Dan moeten we muren opwerpen, zoals de Israëliërs dat hebben gedaan tegenover de Palestijnen. Dat is verwerpelijk en in strijd met het internationaal recht.

Niet toegeven aan angst
Als we onszelf verlagen tot het niveau van onze vijanden, dan hebben de laatsten gewonnen. Dat mag niet gebeuren. Maar soms ben ik bang en denk ik: mijn god, waar vecht ik voor. Toch mogen we niet toegeven aan de angst." U schrijft over een voorval in 2007, toen u uit de metro sprong: u was er zeker van dat de gesluierde vrouw die tegenover u zat zichzelf zou op- blazen. Hoe kunt u mensen adviseren om niet toe te geven aan angst als u er zelf aan toegeeft?

"Angst kan iets goeds zijn. Zonder angst zouden we suïcidale wezens zijn. Dan zouden we in ravijnen lopen of niet reageren als ons huis in brand staat. Angst is gezond, maar het moet niet de overhand krijgen. Dat ik uit de metro sprong was doordat ik bang was. Maar het was wel precies twee jaar na de aanslagen op de metro's in Londen door jihadisten. Een half jaar voor de aanslagen in Parijs in januari, maakte ik een vergelijkbare situatie mee. Ik liep 's ochtends over het strand en zag een kind spelen in het water, naast hem stond een gesluierde vrouw. Vervolgens kwam er een rubberboot in rap tempo aangevaren met een bebaarde man aan boord. Hij keek me woest aan, en ik was bang dat het misschien een terrorist was. Ik deed toen niks, maar door mijn ervaring met de aanslagen in Parijs, weet ik wat ik nu zou doen: de politie bellen."

Vernedering is een belangrijk aspect in de cultuur van IS, betoogt u. Terdoodveroordeelden krijgen oranje overalls aan, net als gevangenen in Guantánamo Bay. Sommigen trekken de vergelijking tussen de opkomst van IS en die van de nazi's in Duitsland. Beide stromingen kwamen voort uit vernedering. Bent u bang dat IS tot dezelfde uitkomst zal leiden? "Nee, al willen sommigen ons dat doen geloven. Poetin is zo iemand. Die zegt dat we allemaal aan de kant van Assad moeten staan omdat ons anders hetzelfde te wachten staat.

De vergelijking gaat mank. Ten eerste is IS niet zo sterk als de nazi's. De jihadisten lopen stuk op kleine, toegewijde vijanden, zoals in het Syrisch-Koerdische Kobani. IS heeft een klein gebied tot zijn beschikking, en is niet zo sterk. De nazi's erfden daarentegen een militaire geschiedenis en apparaat. Zij waren economisch succesvol. Die dingen zie je allemaal niet bij IS. Daarom vind ik de vergelijkingen verkeerd, ze legitimeren daarnaast ook veel slechte daden, zoals die van Assad."


Dominique Moïsi: De geopolitiek van emotie. Over angst, vernedering en hoop, en de opgave voor deze tijd Nieuw Amsterdam; 272 blz. € 19,99

Wie is Dominique Moïsi? De Fransman Dominique Moïsi (1946) is mede-oprichter van het IFRI, het Franse Instituut voor Internationale betrekkingen. Hij is als gasthoogleraar verbonden aan Harvard University en doceert aan het College of Europe in het Poolse Natolin.Daarnaast is hij columnist van de Financial Times. Moïsi betoonde zich optimistisch over de revolutiegolf in de Arabische wereld, en bekritiseerde het in zijn ogen cynische buitenlandse beleid van Frankrijk en andere landen. Die hadden de Arabische dictators volgens hem in het zadel gehouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden