Als er iets in jezelf zit dat je wilt verbannen

interview | In haar debuutroman 'Muidhond' kruipt forensisch-psycholoog Inge Schilperoord in het hoofd van een pedoseksueel. Mogelijk wint ze er vanavond de ECI Literatuurprijs mee.

Het is bloedheet, er hangt een vochtige warmte die handen klam maakt en oksels nat. Ook Jonathan zweet, hij veegt met zijn mouw zijn nek en ogen droog, zijn shirt kleeft aan zijn lijf, de lucht is zo dik dat hij nauwelijks nog kan ademen. Zo benauwend, verstikkend bijna begint 'Muidhond', de debuutroman van Inge Schilperoord (42) over de innerlijke strijd van een pedoseksueel.

Het gaat steeds heviger broeien in dit boek, dat vanavond kans maakt op de ECI Literatuurprijs 2015. Buiten, maar ook in de binnenwereld van hoofdpersoon Jonathan, een eenzame man die alleen een moeder, een hond en een aquarium heeft. Tijdens lange, lege zomerdagen probeert hij grip op zijn leven te krijgen, nadat hij ontslagen is uit de gevangenis. Voor welke misdaad hij daar precies zat, blijft lang schimmig, maar het was iets heel fouts met het jonge meisje Betsy.

Als er die zomer opnieuw een kind opduikt, een verwaarloosd buurmeisje dat net als Jonathan veel van dieren houdt, gaat het langzaam wringen in het hoofd en hart van Jonathan. Hij wil niet met het meisje omgaan en hij wil het wél. Hij weet dat hij contact met kinderen moet vermijden - dat heeft de gevangenispsycholoog hem uitgelegd - en toch laat hij haar zijn aquarium bekijken. Hij wil geen seks met het meisje én hij wil niets liever. Hij wil zijn verlangen bestrijden en het tegelijkertijd volgen. Stapje voor stapje loopt hij in een fuik - en de lezer met hem.

'Muidhond' (de titel verwijst naar een vis, familie van de karper) is fictie. Schilperoord schreef de roman naast haar freelancewerk als forensisch-psycholoog voor onder meer het Pieter Baan Centrum. In die functie onderzoekt ze de persoonlijkheid van allerlei typen echte daders, onder wie ook tientallen pedoseksuelen. Reden genoeg om de schrijfster in een Utrechts café te bevragen over de psyche van de pedo in literatuur en werkelijkheid.

U zit als forensisch-psycholoog al de halve week tussen daders en verdachten. Waarom koos u geen vrolijker hoofdpersoon dan een pedoseksueel?

"Ik werd helemaal niet somber van Jonathan. Gek hè? Misschien is dat beroepsdeformatie. Als ik weleens somber en gefrustreerd werd, dan was het van het schrijfproces. Ik vond het moeilijk om er een duidelijk plot in te krijgen. Al die kleine stapjes die Jonathan zet, werd dat niet te saai?

Maar juist die stapjes fascineren me. Jonathan is een vrij geremde figuur met een zachtaardige kant. Zo'n man wordt niet op een dag wakker en denkt: 'Ik heb overal schijt aan, ik pak gewoon een kind'. Nee, hij wil ook goed voor zo'n meisje zorgen, hij voelt zich seksueel tot haar aangetrokken en hij wordt op zeker moment kwaad. Die verschillende gevoelens kunnen naast elkaar bestaan en langzamerhand verschuiven. Hij worstelt met iets in hemzelf. Hoe doe je dat: als er iets in jezelf zit dat je wilt verbannen? Dat heb ik willen onderzoeken."

Uw hoofdpersoon is losjes gebaseerd op een bestaande man, die tot tbs werd veroordeeld. Wat raakte u in hem?

"Dat was iemand die dreigde te worden overgeplaatst naar de longstay, een afdeling waar je helemaal niet meer behandeld wordt en de rest van je leven kunt blijven. Het Pieter Baan Centrum moest hem nog eens onderzoeken om te kijken wat er met hem was, waarom de therapeuten geen grip op hem kregen.

Eerst las ik zijn dossier en voelde ik medelijden met de slachtoffers, maar gaandeweg kreeg ik ook medelijden met hem. Hij was een zachte, sociaal onhandige, eenzame figuur die heel erg worstelde met zichzelf en zijn behandeling. Hij had zichzelf de therapeutische taal aangeleerd, hij had het bijvoorbeeld over copingmechanismen. Dat had iets ontroerends, omdat hij die termen net niet helemaal begreep en het hem ook niet lukte om ze in de praktijk te brengen.

Ik zag er onmacht in, van hem én zijn behandelaar. Die probeert zo'n man te leren om beter om te gaan met zijn wensen, zijn spanningen. Maar de kern waar het om draait, zijn seksuele verlangens, die kun je natuurlijk niet wegnemen."

Jonathan doet zijn best, hij maakt ijverig opdrachten uit een therapeutisch werkboek, maar toch loopt hij vast. Illustreert uw roman de machteloosheid van behandelaars?

"In zekere zin. Al is Jonathans situatie niet zoals die zou moeten zijn. Iemand als hij moet worden begeleid door een psycholoog, maar hij maakt die oefeningen helemaal in zijn eentje. Misschien interpreteert hij ze wel verkeerd.

Het is niet mijn bedoeling om kritiek te leveren op de behandeling van pedoseksuelen, want ik zou ook niet weten hoe het wél moet. Maar het is gewoon ingewikkeld: zo'n deel van jezelf dat er niet mag zijn. Hoe krijg je dat in bedwang? Dat weet iedereen die weleens in therapie is geweest: jezelf wezenlijk veranderen, dat is moeilijk."

U trekt de lezer echt het hoofd van Jonathan in. Vond u het lastig om u zo in hem in te leven?

"Nee. Daarbij helpt mijn werk natuurlijk wel. Ik lees dossiers en dagboeken, ik praat met daders over wat er precies gebeurt, wanneer het moment komt dat je het echt niet meer kunt tegenhouden. 'Muidhond' is het resultaat van inleving en al die losse kennis. Alleen de seksuele passages vond ik heel moeilijk om te schrijven. Daarvoor moest ik over een drempel heen, ik voelde me bijna medeschuldig aan het misbruik."

Hoe zou u het vinden als uw roman werd uitgedeeld ter vergroting van het begrip voor pedoseksuelen?

"Dat zou ik wel mooi vinden, omdat mijn boek blijkbaar een beeld geeft van een echt mens, een worstelend mens. Dat vind ik fijn. Maar het is natuurlijk niet mijn bedoeling geweest om te schrijven: kijk eens, pedofielen zijn ook mensen, zij hebben ook gevoelens.

Het gaat mij om iets breders: menselijke onmacht. Sommige lezers zeiden dat ook tegen me: 'Voor mij gaat het boek niet over pedofilie maar over verslaving.' Of: 'Ik herken mezelf eigenlijk wel in Jonathan.' Dat waren geen pedofielen maar mensen die worstelden met neigingen die ze eronder probeerden te houden."

Het grote publiek ziet pedofielen niet als echte mensen met nuances, maar als misdadigers.

"Dat is ook wel logisch, want het is de grote angst van iedere ouder dat zijn kind slachtoffer wordt. Dan ben je niet geneigd om je eens heel erg in zo iemand te verdiepen. Dat snap ik wel. Intussen gaan achter veel daden - niet alleen pedoseksuele - worstelingen schuil die je niet ziet. Het is wel goed om dat te beseffen in algemene zin. Ik wil niet zeggen dat iedereen een mooie kant heeft, sommige mensen zijn zo verhard en verkild dat daar weinig meer van over is. Maar iedereen wordt als baby'tje geboren met dezelfde behoeftes. Als daar een akelige jeugd op volgt... De meeste mensen kiezen er niet voor om hun hele leven in de gevangenis te slijten. Er zit vaak meer achter."

Wie leert de pedofiel beter kennen: de schrijver of de psycholoog?

"Ehm... Ik denk dat ik als schrijver dichterbij ben gekomen, al is het paradoxale dat ik mijn hoofdpersoon zelf verzonnen heb. Maar ik denk wel dat mensen zoals hij bestaan. Als schrijver hoef ik me niet druk te maken over psychologisch onderzoek, over scores en lijsten en toerekeningsvatbaarheid. Ik probeer onder zijn huid te komen. Als psycholoog probeer ik dat ook, maar dan moet ik ook afstand nemen, omdat ik zo iemand moet beoordelen, een rapport moet schrijven."

Is Jonathan toerekeningsvatbaar?

"Daar wil ik niet over nadenken. Het gaat me om vragen als: in hoeverre is het zijn schuld, wat had hij anders kunnen doen om zichzelf wel te bedwingen, hoe vrij is hij...? Die vragen wil ik oproepen in mijn roman, maar niet beantwoorden."

Gaat Inge Schilperoord winnen?

Ze deed vijf jaar over haar debuutroman, maar toen Inge Schilperoord 'Muidhond' eenmaal af had, ging het snel: binnen een maand zat ze bij uitgeverij Podium aan tafel. Bij verschijning afgelopen voorjaar kreeg haar boek lovende recensies, er zijn inmiddels zo'n 10.000 exemplaren verkocht, er zijn serieuze filmplannen, het boek wordt vertaald in het Frans, Engels en Turks. Ze won al de Bronzen Uil en de ECI publieksprijs. En wie weet gaat ze vanavond ook naar huis met de ECI Literatuurprijs 2015 (60.000 euro).

Schilperoord heeft sterke concurrenten: Stephan Enter ('Compassie'), Jeroen Brouwers ('Het hout'), Mark Schaevers ('Orgelman'), P.F. Thomése ('De onderwaterzwemmer') en Anne-lies Verbeke ('Dertig dagen').

'Nieuwsuur' komt met een live reportage van de uitreiking (NPO 2, 22.00 uur).

Hoe valt 'Muidhond' bij behandelaars van pedoseksuelen?

Klinisch-psycholoog Wim Pontier van de forensisch-psychiatrische polikliniek De Waag vindt de roman 'prachtig' en 'heel herkenbaar'. "Door het rustige, trage tempo kom je echt tussen de oren van die man. Het is een kroniek van een aangekondigd seksueel misbruik. Je ziet het aankomen, je voelt het aankomen."

Die lange opmaat naar de misdaad is volgens hem uit het leven gegrepen. "Regelmatig komen mensen hier binnen die zeggen: 'Het is me overkomen'. Maar wanneer je goed kijkt, zie je dat seksueel misbruik meestal het gevolg is van allerlei heel kleine beslissingen. Iemand zakt heel langzaam weg in het moeras, waardoor het delict onontkoombaar lijkt."

Ook zijn collega Jolanda Verbeek, psychotherapeut, is erg enthousiast over Schilperoords boek. Zij werkt sinds sinds jaar met pedoseksuelen en hun families. "Wat ik wel herken is dat je sympathie krijgt voor zo'n man. Dat zien we hier dagelijks: de man die het delict heeft gepleegd, is meer dan dát. Hij heeft ook goeie kanten, met dat contrast heeft zijn familie ook te maken."

Anders dan hoofdpersoon Jonathan, die in zijn eentje ploetert op een werkboek van de psycholoog, krijgen hun cliënten veel meer begeleiding. "Hij drukt alles weg, hij doet alsof zijn gevoelens niet bestaan. Dat is geen effectieve manier om ermee om te gaan. Denk maar aan een voetbal die je onder water drukt: als je niet oplet spat die in je gezicht", zegt Pontier.

Als Verbeek als hulpverlener in de roman kon kruipen, zou ze niet alleen Jonathan ondersteunen, maar ook zijn moeder. "Je kunt meer bereiken met zo iemand, zeker als je de omgeving betrekt. Niemand heeft haar uitleg gegeven. Niemand heeft haar gezegd: 'Als je iets zorgelijks ziet, als je zoon steeds met dat buurmeisje optrekt, bel dan even voor overleg'. Dat is een gemiste kans."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden