Review

Als een stem zichtbaar wordt verstoort dat heel wat dromen

'De stem van...' door Wim Daniels. Uitgave SDU, prijs f 25,-.

Ook drs. Wim Daniels moet bekennen dat de stem van de presentatrice van het radioprogramma Easy Listening ('voor wie slapen wil maar nog niet kan en voor wie slapen kan maar nog niet wil') “ontegenzeglijk iets erotisch heeft. Terwijl ze elke gelegenheid te baat neemt om dat vermeend erotische te ontkrachten”.

Eigenlijk zouden radiopresentatoren zich niet moeten laten fotograferen of op tv moeten verschijnen, vindt Daniels. “Op zo'n moment knakt de realiteit de fantasie. Bij het horen van een stem maak je je een bepaalde voorstelling van de persoon die er bij hoort. In je fantasie zie je een breedgeschouderde robuuste vent of een aantrekkelijke vrouw met blond haar tot op de rug, en dan blijkt de werkelijkheid soms heel anders te zijn. Jammer.”

Wim Daniels (39), taalkundige, free-lance columnist bij het Eindhovens Dagblad en redacteur van het lijfblad van taalpuristen 'Onze Taal', is gefascineerd door stemmen. Hij is gek op het gesproken woord dat via de ether tot ons komt en zijn archief puilt uit met artikelen die in kranten en tijdschriften over radiopresentatoren zijn verschenen. Een jaar geleden besloot Daniels een aantal bekende 'radiostemmen' te gaan interviewen en die gegevens te larderen met wetenswaardigheden die hij in de loop der jaren bijeen had geharkt over het stemgeluid van de geinterviewden. Een en ander werd overgoten met een populair-wetenschappelijk sausje -logopedistische zaken als stemstoornissen en -veranderingen, het verschil tussen mannen- en vrouwenstemmen e.d.- en het eindresultaat is een lezenswaardig boek: 'De Stem van...'.

De radiopresentatoren die door Daniels persoonlijk aan de tand werden gevoeld over hun stem, werden geselecteerd aan de hand van een enquete. Wim Daniels dwaalde een aantal dagen met pen en papier in de aanslag door winkelcentra en stationshallen om willekeurige passanten te vragen naar hun favoriete radiostem. “Er was sprake van een generatiekloof. De jeugd onder de 35 jaar koos steevast voor een disc-jockey, al was er niet een bij die er qua populariteit van de stem uit sprong.” De oudere generatie, die volgens Daniels net als hijzelf nog is opgevoed met de radio, bleek wel een duidelijke voorkeur te hebben. Philip Bloemendal, de stem in ruste achter het inmiddels ook al verdwenen Polygoon-bioscoopjournaal, is nog steeds favoriet. Tot Daniels' grote voldoening. “Alleen voor de stem van Bloemendal ging ik bij wijze van spreken vroeger naar de bioscoop. Het optimisme dat daarin doorklinkt... de stem van Bloemendal gaf mensen de indruk dat Nederland niet kapot kan.”

Cor Galis, de hoogbejaarde spreekstalmeester van de VPRO, is na Bloemendal twee met stip. Hoewel Daniels Galis in zijn boek kenschetst als 'de schrik van de logopedisten', wordt zijn stem door de geenqueteerden niet minder welluidend gevonden. Galis werd in 1992 ook al door de luisteraars van het NOS-programma Radio Vrijplaats gekozen tot de mooiste mannelijke radiostem van Nederland. Daniels dicht Galis een 'snorkende, cynische, barokke, baritonale, relativerende, rochelende grafstem' toe, waarmee deze 'krasse VPRO-knar' bij het publiek kennelijk een gevoelige snaar weet te raken. Het is vooral de emotie die Galis in zijn stem legt, die de luisteraar aanspreekt. Zelf vertrouwde Galis de schrijver daarover toe: “Ik laat me meeslepen of geef de woorden een extra duw. Ik ben geen objectief spreker, maar eerder een acteur.”

Of het komt doordat ze in de leer is geweest bij Philip Bloemendal, vertelt het verhaal niet. Maar ook de vrouwelijke stem van de VPRO, toebehorend aan Harmke Pijpers, ligt goed bij het publiek. Toen ze haar intrede deed bij de VPRO, vonden haar collega's haar maar een Avro-trutje dat veel te netjes sprak. Dat was in de tijd dat geneuzel met een hoog 'ennuuh- en weet-je-wel-gehalte' nog tot de standaard vocabulaire van de gemiddelde VPRO-medewerker behoorde. “De tijden zijn wat veranderd, er is nu geen bezwaar meer tegen nette stemmen”, zegt Harmke Pijpers. Haar stille wens is haar stem nog eens als omroepster door een stationshal te laten schallen, liet ze zich eens ontvallen. Dat het daar nog niet van is gekomen, vindt Daniels een gemiste kans voor de NS. “Met een vooraankondiging in de dagbladen of in het eigen blad Rails zouden de Spoorwegen er een attractieve NS-dagtocht bij hebben. Elk weekeind op een ander station een mooie stem.”

Over 'stemmen' in dienst der NS gesproken; Wim Daniels is nog steeds onder de indruk van de 'klemtoontovenaar' die reizigers op het station van Den Bosch jarenlang naar het goede perron loodste. “De stem van wijlen Harry van Mun, stationsomroeper te Den Bosch, was alleen al een reden om de trein te pakken”, zegt Daniels. En in zijn boek schrijft hij: “Van Mun legde de klemtoon altijd verkeerd, en wel met zoveel overgave, dat enkele passagiers geregeld met opzet hun trein misten om er nog langer van te kunnen genieten: “MededeLING voor reiziGERS; op spoor TWEE komt aanSTONDS de vertraagde interciTY binnen met bestemMING EindhoVEN.”

Een meer bekende Nederlander die bekendheid verwierf met het nadrukkelijk leggen van de klemtoon, is Frits van Turenhout. De KRO-omroeper werd al bij zijn leven legendarisch dankzij de voetbaluitslagen en toto-cijfers, die hij twintig jaar lang elke zondagmidag op tv voorlas. Of beter gezegd: voordroeg. Van Turenhout maakte zelfs van de saaiste 0-0 wedstrijd een happening. “Ik was de man van het gelijke spel”, weet de voormalige omroeper zelf maar al te best. Daniels citeert uit een interview waarin Van Turenhout uitlegt waarom het doelpuntloze gelijkspel zijn handelsmerk werd. “Men vond dat ik de wat bekakte 'l' van 'nulll' had. Het valt me op dat zelfs jonge mensen die ik ontmoet mij herkennen aan mijn stem. Dan zeggen ze prompt: 'He, daar is die meneer van nulll-nulll.' Ik vind dat prima, zolang ze maar niet beginnen te schelden.”

Hans Hoogendoorn, de immer aanwezige stem in de NOS-programma's 'Langs de Lijn' en 'Met het oog op morgen' ('Buiten is het twaalf graden, binnen zit Frits Spits'), werd niet als Van Turenhout herkend aan zijn stem. Toch kwam het allemaal nog goed. Wim Daniels legt in 'De Stem van...' uit hoe dat zit: “Ex-wielrenster Mieke Havik, in 1984 winnaar van de groene trui in de Tour Feminin, werd verliefd op de stem van Hans Hoogendoorn zonder dat ze de spreker ooit gezien had. Toen ze een keer te gast was bij Radio Olympia en daar die stem in een gesproken jingle weer hoorde, vroeg ze aan iemand die bij haar in de buurt stond: 'Van wie is die stem toch?'. Die iemand bleek de eigenaar zelf te zijn. Enkele jaren later trouwde ze met Hoogendoorn.”

Daniels omschrijft Hoogendoorns stem als “prachtig, mannelijk, robuust. Er zit een enorme resonantie in zijn stem. Hij straalt gezag en objectiviteit uit”. Wie geen lage stem heeft als Hoogendoorn, maar zichzelf wel leidinggevende capaciteiten toedicht, zal zijn ambities moeten bijstellen. Neem bijvoorbeeld het stille leed van Gerald Vanenburg, die was voorbestemd de lijnen uit te zetten bij PSV. Toen het 'Vaantje' toch al niet meezat, ontnam Johan Cruijff hem zijn laatste restje gezag door in een interview doodleuk op te merken dat Vanenburg nooit een leider op het voetbalveld zou worden. “Daar heeft hij de stem niet voor.” Sindsdien kon Vanenburg zich niet meer in stadions vertonen zonder dat zijn optreden door supporters van de tegenpartij werd begeleid met hatelijke piep- en joelgeluiden. Hij speelt inmiddels in Japan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden