Het mooiste Nederland

Als een gecrasht ruimteschip tussen de Arnhemse huizen

Beeld ANP

Arnhem is een typische provinciestad met een wat dorps karakter, ontdekt Johan Nebbeling. Sfeervol en gezellig. Maar de stad is ook getekend door de Slag om Arnhem van september 1944, waarvan de sporen nog overal zicht- en voelbaar zijn.

Arnhem is voor mij een beetje terra incognita. Ik kom er zelden en ken er niemand. Wel bewaar ik een sterke herinnering aan een typisch Arnhems verschijnsel waar ik als kind van onder de indruk was: de trolleybus. De hoogste tijd dus om deze stad te bezoeken.

Mijn VVV-stadswandeling begint bij het nieuwe station van Arnhem, dat met zijn ronde, anatomische vormen en lichtmetalen gevelbekleding doet denken aan het Guggenheim Museum van Frank Gehry in Bilbao. In allure doet het ontwerp van Ben van Berkel ook zeker niet onder voor - bijvoorbeeld - het nieuwe Centraal Station van Rotterdam.

Alleen: dat staat vrij in de eindeloze Rotterdamse ruimte met zijn hoge luchten, terwijl Arnhem Centraal ligt ingeklemd tussen het verhoogde landschap rond Park Sonsbeek en het lager gelegen stadscentrum. De imposante glazen kopgevel van het station raakt bijna aan de non-descripte bebouwing aan de overkant van de Renssenstraat. Dat geeft het geheel wat benepens en ongemakkelijks, alsof ooit tussen de huizen een buitenaards ruimteschip is neergeploft dat bij gebrek aan beter maar is blijven liggen.

Op meer plaatsen

Dat ongemakkelijk-benepene ervaar ik op meer plaatsen in de stad. Net als Rotterdam is Arnhem zwaar getroffen door het oorlogsgeweld. Een groot deel van het centrum is verwoest tijdens de Slag om Arnhem in september 1944. Na de oorlog moesten beide steden grotendeels worden herbouwd. Maar waar Rotterdam, zeker de laatste dertig jaar, heeft gekozen voor grootstedelijke allure, draagt de architectuur van de wederopbouw in Arnhem het stempel van provinciaalse zuinigheid.

Uitzonderingen - meestal van later datum - zijn er gelukkig ook, zoals Rozet, waarin onder meer de bibliotheek is gevestigd. Het in gele steen opgetrokken ontwerp van Neutelings Riedijk heeft de grandeur van een Spaans stadspaleis. Alleen dan weer jammer dat de huizen er tegenover zo’n afgeragde indruk maken.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Rozet, waarin onder meer de bibliotheek is gevestigd, heeft de grandeur van een Spaans stadspaleisBeeld Johan Nebbeling

Sfeervol is de binnenstad van Arnhem - een mengeling van (gerestaureerde) historische pandjes en wederopbouw-nieuwbouw - wel. De kleine straatjes vol winkels en pleintjes met cafés en terrassen roepen een gezellig dorpsgevoel op.

Een van de oudste straten

In een hofje aan Kerkstraat, een van de oudste straten van de stad, raak ik opgesloten als de openstaande poort zich achter mij sluit en zich niet meer laat openen. Het hofje straalt nog steeds de diepe rust uit van het boerenerf dat het ooit was, dus ik pak er lekker mijn momentje van contemplatie. Daarna wil ik graag verder, maar een uitweg is er niet. Afwachten dus tot zich iemand meldt. Na enige tijd verschijnt een bewoonster van het hofje, die mij erop wijst dat ik mij op privéterrein bevindt, maar zonder mopperen de poort opent.

Verderop in de straat geven de varkenskoppen aan de muur aan waar slagerij Evers is gevestigd, ‘hofleverancier’ sinds 1966 en sinds 1800 in bedrijf als slagerij. Even verderop ligt het Kerkplein met daaraan de Eusebiuskerk, die tijdens de Slag om Arnhem werd verwoest. Het na de oorlog herbouwde kerkgebouw wordt nu opnieuw gerestaureerd, het Kerkplein is heringericht. Ingebed in de straatstenen stroomt door het plein de Sint Jansbeek, ooit de levensader van Arnhem.

Zowel strengheid als geborgenheid

De autovrije Markt wordt gedomineerd door het Huis der Provincie uit 1954, een onlangs gerestaureerd Rijksmonument dat - wonderlijk - zowel strengheid als geborgenheid uitstraalt. Het in de stijl van de Delftse School opgetrokken gebouw is aangekleed met werk van grote kunstenaars als Hildo Krop en Piet Esser. Het imposante atrium is overdekt, binnen is het lekker warm.

Ik neem plaats op een bankje en kijk een tijdje naar de provincieambtenaren die geruisloos voorbijschuifelen. Zouden ze hun werk wel leuk vinden? Twee van hun voorgangers, B. Slettenaar en J.W. Strategier, overleefden de oorlog niet, meldt een herinneringsplaquette. Johan Strategier werd gearresteerd omdat hij een satirische tekst had geschreven en overleed op 3 mei 1945 in concentratiekamp Neuengamme. Barend Slettenaar zat in het verzet en stierf op 29 april 1945, ook in Neuengamme. Dat Arnhem toen al was bevrijd, maakt hun voortijdige dood extra wrang.

Opeens open

Achter de middeleeuwse Sabelpoort naast het Huis der Provincie - ook al verwoest in de oorlog en opnieuw opgetrokken - breekt de stad opeens open. Voor mij ligt het rivierenlandschap van de Neder-Rijn met links de John Frostbrug, waar het bij de operatie Market Garden in 1944 allemaal om was begonnen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

De John FrostbrugBeeld Johan Nebbeling

Informatiecentrum ‘Airborne at the Bridge’, dat als een soort vooruitgeschoven commandopost over het toenmalige strijdtoneel uitkijkt, vertelt in woord en beeld indringend het verhaal van de slag.

Vreemd om te bedenken dat op deze vreedzame plek 73 jaar geleden zoveel jonge mannen hun leven verloren.

Onder hen de 25-jarige Nederlandse kapitein in tijdelijke Engelse dienst Jacobus Groenewoud, gedood door een sluipschutter, geëerd met een Militaire Willemsorde. In een plantsoen met zijn naam herinnert een monument aan zijn offer. Ook op het Airborneplein memoreert een monument de slag die de stad en haar bewoners tekende.

Nog onder de indruk

Nog onder de indruk loop ik verder langs het Musispark, met de enige nog bestaande middeleeuwse stadsgracht van Arnhem, de Lauwersgracht. In het water staat het metalen staketsel van de Burgerklok, die sinds 1956 op 17 september wordt geluid als dank van de Arnhemmers voor de goede daden van het stadsbestuur. Andere tijden.

Van het carnavalsbeeldje De Dansende Nar op het Land van de Markt wordt alleen een IJzeren Hein niet vrolijk en via het met terrassen omzoomde Jansplein en even verderop het Willemsplein keer ik terug bij het Centraal Station. Het geaccidenteerde Nieuwe Plein is een favoriete stek voor jonge skateboarders die, op hoge snelheid zigzaggend tussen haastige reizigers, halsbrekende toeren uithalen op hun smalle plankjes. Gelukkig gaat dat meestal goed.

Arnhem

Arnhem, een stad met bijna 160.000 inwoners, is de hoofdstad van de provincie Gelderland. De stad is vooral bekend van de legendarische Slag om Arnhem, de mislukte poging van de geallieerden in september 1944 om met operatie Market Garden een doorbraak in het front te forceren. Een groot deel van de stad werd tijdens de zware gevechten in de as gelegd, honderden burgers kwamen om. Diverse monumenten en musea herinneren aan die periode. Arnhem is de enige stad in Nederland waar nog trolleybussen rijden, bussen met elektromotoren die worden gevoed door een bovenleiding zoals ook trams en treinen die kennen.

De website van de plaatselijke VVV biedt diverse stadswandelingen door Arnhem aan. Ze zijn verkrijgbaar bij Visit Arnhem, het toeristisch informatie- centrum van de stad in het nieuwe station.

vvvarnhemnijmegen.nl

Lees hier meer Het mooiste Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden