Als Duitsland het niet redt, wie dan wel?

reportage | Duitsland staat op springen. De toestroom van asielzoekers is nauwelijks te verwerken. In Berlijn werken vrijwilligers zich het schompes bij de opvang. Maar: 'Het gaat ons lukken.'

Ze zijn er nog: Herbert, Christiane, Ebru, Thorsten en de tientallen andere vrijwilligers, die al maanden op het terrein van het Landesamt für Gesundheit und Soziales (Lageso) in Berlijn-Moabit helpen met de opvang van vluchtelingen. Zij delen er voedsel en kleding uit, zorgen voor medische hulp, leveren vertalingen en juridische bijstand, spelen met de kinderen en als het nodig is troosten ze die. "Het is keihard werken", zegt Thorsten, een dertiger die zich de afgelopen weken heeft ingegraven in een rechtsstrijd met de gemeente Berlijn. "Helemaal nu ik asielzoekers ook juridisch bijsta."

De vrijwilligers ogen bleek en moe. Uitgeput zijn ze, van het vele werk en door de stress. Een aantal van hen wordt bedreigd door rechts-extremisten. Daarom wil 'Thorsten', zoon van Algerijns-Zwitserse ouders, niet met zijn echte naam in de krant. En zijn gsm-nummer geeft hij ook aan vrijwel niemand. "Het wordt me te gevaarlijk."

Het Lageso in die oude Berlijnse arbeiderswijk groeide deze zomer uit tot het symbool van de Duitse worsteling met de vluchtelingencrisis. Op dit voormalige ziekenhuisterrein speelden zich dramatische taferelen af. Duizenden vluchtelingen waren er samengepakt in de hitte, aanvankelijk zonder drinkwater en sanitaire voorzieningen, wachtend op de mogelijkheid om zich te kunnen registreren. Mannen, vrouwen, kinderen uit alle windstreken, van Syrië en Afghanistan tot Moldavië en Albanië, allemaal in de veronderstelling dat Duitsland hun een betere toekomst kan bieden. Velen overnachtten tussen de bomen en struiken in de open lucht.

"Als wij er niet waren geweest, waren er doden gevallen", denkt Christiane Beckmann, de doortastende woordvoerster van vrijwilligersorganisatie Moabit Hilft! "Het stadsbestuur heeft ons met niets geholpen. Niet één deken hebben ze gegeven. Alles komt binnen via giften."

Terwijl ze staat te praten bij het keukengebouwtje, waar ook de opslagruimte is ondergebracht, worden er weer dozen vol schoenen, speelgoed en kleren langsgebracht. Arabische jongemannen en een jonge vrouw in nikab, met zwaar aangezette wimpers en een zangerig Duits accent, hebben winkelkarren met flessen water bij zich. Ze zijn hier duidelijk niet voor het eerst en worden hartelijk begroet. De onderlinge verbondenheid is groot, na een zomer waarin de vrijwilligers - de 'Ehrenamtliche' - slechts elkaar hadden om op terug te vallen.

Systeem is ingestort

Enkele weken geleden stond Christiane Beckmann op ditzelfde terrein met tranen in haar ogen, ze kookte van woede en onmacht. De wachttijd voor de registratie van vluchtelingen was opgelopen tot wel vijftig dagen. De overbelaste ambtelijke molen was feitelijk tot stilstand gekomen. "Het systeem is compleet ingestort", zei Beckmann toen.

En nu? Beckmann: "Nu is de crisis niet langer zichtbaar omdat er een klassensysteem is ingevoerd." Dat werkt zo: bij het Lageso zijn twee witte tenten neergezet, waar aan nieuw gearriveerde vluchtelingen armbandjes worden uitgereikt met een code. Die geldt als ticket voor de bussen en als entreebewijs voor de noodonderkomens waar de asielzoekers naartoe worden vervoerd. Daar krijgen de vluchtelingen te horen wanneer zij terechtkunnen bij een tweede registratiepunt, dat onlangs werd geopend in een voormalig bankgebouw in de wijk Wilmersdorf. "Die behandelen tachtig asielaanvragen per dag", weet Beckmann. "En dan in één keer van begin tot eind. Als je er weg bent heb je bij wijze van spreken een afspraak bij het arbeidsbureau."

Probleem: de oude gevallen moeten de procedure nog altijd bij het Lageso doorlopen. En van hen zijn er meer dan vijfduizend. Dit zijn de mensen die buiten in de natte kou, met uit vuilniszakken vervaardigde regenponcho's, rondhangen bij de dranghekken en in groepjes staan te kletsen en te roken.

Zolang deze situatie bestaat, zolang er 's avonds en in de weekenden geen officiële opvang is, is er geen aanleiding om officiële bedankjes in ontvangst te nemen, vinden de vrijwilligers van Moabit Hilft! Dus toen het stadsbestuur hen uitnodigde voor een ontvangst op het Rode Raadhuis, was het antwoord: "Waarom zouden wij daar prosecco drinken met degenen die verantwoordelijk zijn voor deze ramp? We hebben wel wat beters te doen."

"Gisteren stond er om tien uur 's avonds een gezin bij de ingang", vertelt Beckmann. "Met kinderen in veel te dunne kleding. Die moet ik dan ergens onder zien te brengen want het is nu al zo koud dat er gevaar voor bevriezing bestaat. Elke dag staan we voor de vraag: slagen we erin de vluchtelingen vannacht weer een dak boven het hoofd te bieden?" Ze zucht. Ook de kordate Berlijnse, met haar stevige krullen en zwarte bril een toonbeeld van vastberadenheid, wordt het soms te veel. "Ik kreeg hartkloppingen toen ik zag hoe de gemeente de problemen ontkent en probeert mee te liften op het goede werk van de vrijwilligers." Het stadsbestuur werpt tegen dat de autoriteiten doen wat ze kunnen.

Sneeuw

De winter valt in. Op sommige plaatsen ligt al sneeuw. En nog altijd leven, verspreid over de republiek, tienduizenden vluchtelingen in slecht verwarmde tentenkampen. Avond na avond laat de tv beelden zien van die noodonderkomens en van de duizenden asielzoekers - tienduizend per dag - die de grens met Duitsland oversteken. Die beelden voeden de gedachte dat Angela Merkels 'Wir schaffen das' een wel heel voorbarige uitspraak is geweest.

Lokale en regionale bestuurders luiden de noodklok. Meer dan tweehonderd burgemeesters uit Noordrijn-Westfalen, de dichtstbevolkte deelstaat, schreven deze week een brandbrief aan Merkel. De teneur: we zijn door onze mogelijkheden heen, de opvangcentra zitten overvol, onze hulpdiensten zijn overbelast en kunnen hun primaire taken niet meer waarnemen, de vrijwilligers raken uitgeput, doe iets! De regio's willen dat Berlijn meer geld vrijmaakt voor de opvang, dat de bondsregering een jaarlijkse bovengrens instelt voor het aantal vluchtelingen (wat Merkel weigert), dat de grensbewaking wordt opgevoerd en dat economische vluchtelingen veel sneller worden uitgezet.

Dat laatste wil Thorsten ook. "Wat ik hier bij het Lageso af en toe meemaak, daar lusten de honden geen brood van." Hij vertelt over Roemenen, die hij al jaren kent uit Berlijn, die ineens bij de registratie opduiken om zich aan te melden als 'vluchteling'. 'Natuurlijk maken die geen schijn van kans. Maar omdat iedereen in Duitsland in principe asiel kan aanvragen hopen ze in de procedure te komen en gebruik te kunnen maken van de voorzieningen en het geld dat asielaanvragers krijgen. Hetzelfde gaat op voor Albanezen en Serviërs. Ik heb hier zelfs Kroaten ontmoet, mensen dus uit een land waar tienduizenden Duitsers 's zomers naartoe gaan op vakantie. Het is zuiver asielmisbruik. Dat maakt me woedend."

Eind september wachtten zo'n 193.000 mensen in Duitsland op uitzetting. De bondsregering denkt erover om ook legertoestellen in te zetten om die vreemdelingen de grens over te zetten. "Maar dat gaat vast niet gebeuren", denkt Thorsten. "Dan krijgt Duitsland weer van alle kanten kritiek dat we een 'bruin nazi-land zijn'. Terwijl Duitsland juist een voorbeeldig land is. Vergelijk eens wat hier gebeurt met wat Nederland en andere landen doen."

Chaos

Het loopt tegen de avond, het donker is ingevallen. Voor het Lageso staan, zitten, liggen en hurken nog honderden vluchtelingen op straat. Politieagenten proberen enige orde aan te brengen in de chaos. Een groepje mannen uit Pakistan - papieren in de hand, een enkeling in traditionele kledij - heeft geen idee waar ze op staan te wachten. Niemand van hen spreekt Engels. In gebarentaal lukt het om uit te leggen wanneer de bussen aankomen, die hen naar hun noodonderkomens zullen brengen. Mike Okafor (20) uit Nigeria vertelt dat zijn familie slachtoffer werd van een 'ritueel'. "Mijn oom waarschuwde mij dat ik ook zou worden gedood als ik niet zou vluchten." Nu hoopt hij in Duitsland te kunnen studeren. Syrische kinderen, in haveloze kleren, liggen op het trottoir onder een deken. Albanezen, Afghanen, Irakezen, de halve wereld heeft zich hier in Moabit verzameld.

Daar duikt ook Christiane Beckmann weer op. "Ik moest even weg", excuseert zij zich, half rennend. "Een vrouw had hulp nodig. Die was door haar man in elkaar geslagen. Tschüss!''

Hoe nu verder? "Als de toestroom in dit tempo doorgaat, moeten we de komende tien maanden drie miljoen nieuwkomers opnemen", waarschuwde Boris Palmer, de Groenen-burgemeester van Tübingen: "Dat gaan we niet redden."

"Duitsland verkeert in een noodsituatie", erkende ook Klaus Bouillon (CDU), de minister van binnenlandse zaken van de deelstaat Saarland. Bouillon is zo'n typisch Duitse larger than life persoonlijkheid. Hij verplaatste zijn kantoor enkele weken naar een asielzoekerscentrum en trok vergaande conclusies. "Overal in het land heerst een reusachtige chaos", zei hij in een interview met Die Welt. "Duitsland zoals we het kennen staat volledig op z'n kop. Al onze aannames - over de ontwikkeling van de arbeidsmarkt, het onderwijs, de stedenbouw - ze kunnen allemaal de prullenbak in." Volgens Bouillon staat Duitsland voor een opgave, vergelijkbaar met de wederopbouw na 1945. Met vereende krachten, denkt hij, moet dat lukken.

Wat denken de vrijwilligers bij het Lageso, die al maanden met hun laarzen in de modder staan? 'Schafft Deutschland das?' Beckmann aarzelt. "Ik ben bang voor geweld", zegt ze. "Ik zie hoe extreem-rechts garen spint bij de situatie." Maar haar collega's wuiven Christianes zorgen weg. "Natuurlijk gaat het ons lukken", lacht Thorsten. "We zijn rijk en groot en humaan genoeg. En als Duitsland het niet redt, wie dan wel?"

De echte naam van 'Thorsten' is bekend bij de redactie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden