Als dennengeur bij een bezoek aan de sauna, zo fris is de Finse kunst

Een paar kilometer buiten Helsinki, maar al helemaal met de landelijke uitstraling van meren omzoomd door weemoedig stemmende wilgen, staat het atelier van Akseli Gallen-Kallela. Wie weinig of niets weet van de Finse kunst, zal die naam ook niets zeggen. Maar voor de Finnen vormt het door Eliel Saarinen ontworpen kunstenaarshuis het doel van een ware pelgimage.

Gallen-Kallela (1865-1931) heeft in minder dan een eeuw tijds welhaast de staat van een heilige in dit door de lutherse kerk gedomineerde land bereikt. Het is het best bewaarde geheim van Finland dat anders toch met zijn cultuur aan de (Europese) weg timmert. Reden voor het Haags Gemeentemuseum dat eerder de tot dan toe onbekende de Deense schilderkunst uit het begin van de 19de eeuw op de kaart wist te zetten, om ditmaal de geheimen van de Finse kunst te onthullen.

Daarbij moest wel de nadruk vallen op de periode van zo’n dertig jaar die rond 1890 begint en met de komst van de art deco van spoor wisselt. Met alle aandacht voor een redelijk gecompliceerde kunstvorm. Die kende geheel eigen trekjes, maar toonde ook aan dat Helsinki rond 1900 niet het einde van de wereld was, waar behoorlijke contacten met andere Europese hoofdsteden werden gelegd.

Ook zonder het schilderachtige atelier annex museum van Gallen- Kallela te hebben gezien, zelfs zonder ooit maar het land te hebben bezocht, krijg je bij het horen van het begrip Finse schilderkunst onmiddellijk een beeld voor ogen dat appelleert aan de algemene opvattingen over het land.

Dat Finland echt het land van duizend meren en tienduizend berkenbossen is, dat de winters sneeuwzeker zijn met extreem lange nachten, dat het landschap van diep in het zuiden tot ver over de poolcirkel melancholiek stemmend is mede door het typisch noordse licht, dat wordt allemaal als thema in de Finse schilderkunst van de late 19de eeuw aan de orde gesteld. Sterker nog, dat ìs de Finse schilderkunst.

Voeg er in het geval van Gallen- Kallela ook nog zijn belangstelling voor de eigen sprookjes en sagen bij, cumulerend in het nationale epos de Kalevala (de tegenhanger van de IJslandse Edda en literair vergelijkbaar met de Ilias of Odysseus) en je hebt het beeld van een bijna sprookjes-achtige kunst die zo fris overkomt als dennengeur bij een bezoek aan de sauna.

Om de belangstelling voor het weergeven van het eigen land enigszins te begrijpen, voldoet het niet om daar uitsluitend schilderkunstige overwegingen voor te geven. De Finse kunst stond in de 19de eeuw decennia lang op een laag pitje, product als ze was van het overal, maar vooral in Rusland oppermachtig heersende realisme. Net als in Denemarken bestond in Finland tot 1850 geen zelfstandige kunstacademie, voor de dichtstbijzijnde opleiding moest men naar Stockholm.

Pas heel laat ontdekten de Finse schilders dat er zo iets als impressionisme bestond, maar toen was het in feite al te laat om daar nog aansluiting bij te vinden. Finland was bovendien als deel van het Russische rijk in politiek en cultureel opzicht gezien door de tsaren gedomineerd waar het slechts met veel moeite aan zou weten te ontkomen. Aan het streven naar onafhankelijkheid en aansluiting bij de rest van Europa waar in steden als Parijs, Brussel, Berlijn en München het modernisme (of noem het art nouveau, Jugendstil) zou ontluiken, wilde elke Finse kunstenaar wel aan mee doen. In dit verband is 1899 een markant jaar te noemen, toen Jean Sibelius de Finlandia componeerde die tot een nationale hymne zou uitgroeien.

Gallen-Kallela, die met verwante kunstenaars tot de vriendengroep van Sibelius behoorde, heeft niet zo zeer in impressionistische als wel in symbolistische trant gewerkt. Als geen andere Finse schilder vond Gallen-Kallela zijn inspiratie in de Kalevala die vlak voor zijn geboorte voor het eerst in druk en gebundeld waren verschenen.

De Kalevala is een bundeling van verhalen, gedichten, sagen en legendes die voor het eerst in het begin van de 19de eeuw werden opgetekend uit de mond van de plattelandsbewoners in Oost-Karelië, tegen de huidige grens met Rusland aan. Gallen-Kallela reisde in het voetspoor van de samensteller Elias Lönnrot naar dit gebied dat hij als het puurste deel van Finland zou beschouwen.

Hier ligt dan ook de bakermat van de ’Nieuwe Romantiek’, de term voor het begrip dat elders in Europa art nouveau zou heten. Nieuwe Romantiek is een verwarrende term omdat deze stroming uiteindelijk weinig met de Europese romantiek van doen had. De romantiek heeft in Finland trouwens geringe sporen nagelaten, er was dan ook weinig reden om zich er tegen af te zetten.

In Gallen-Kallela’s mythologische verbeeldingen die vaak heftige emoties oproepen, kondigt zich al een heel eigen vorm van expressionisme aan. Debet daaraan zijn de contacten van de Finse kunstenaars met hun Noorse collega Edvard Munch die net als Van Gogh het liefst een innerlijke afspiegeling van de menselijke psyche wilde verbeelden.

Gallen-Kallela liet deze opvatting ook los op minder beladen onderwerpen als een landschap met een dennenbos of een met sneeuw bedekt en toegevroren meer. Het is alsof hij onder zijn schilderijen nog een hartenkreet wilde plaatsen onder het mom van ’kijk dit is hetgeen wat het waard maakt dat wij onder het juk van vreemde overheersing uitkomen’. Niet veel later, maar wel laat in de Europese geschiedenis, begonnen in Helsinki de stadsbussen te rijden en werd de stad voortaan in een elektrisch licht gezet.

De Finse schilders moeten zo door het ideaal van het weergeven van de landelijke identiteit zijn geabsorbeerd, dat ze vergaten dat er ook nog een leven in de stad bestond. Anders dan Toulouse-Lautrec, Degas of Van Dongen en Kees Maks, waren de Finse schilders niet bijzonder gesteld op het uitgaansleven (in tegenstelling tot Sibelius die in Helsinki zijn vaste café had): geen barzangeressen, danseresjes noch dronken havelozen.

Voorzover de schilders interesse hadden voor het menselijk bestaan, gaven ze hun visie een rurale context. Bij een schilder als Juho Rissanen leidt dat tot een folkloristisch getint boerenpathos, bij de al even originele Pekka Halonen sluipt soms arbeidsverheerlijking binnen.

Art Nouveau in Finland

’Finse kunst rond 1900’, t/m 29 jan. Gemeentemuseum, Stadhouderslaan 52 Den Haag, di-zo 11-17 uur, op 24 en 31 dec. 11-16 uur, gesl. 25-12 en 1-1. Het gelijknamige boek, uitgave Prestel, 29,95 euro, ook Duitse en Engelstalige edities. Activiteitenprogramma met concerten, lezingen en rondleidingen, info www.gemeentemuseum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden