Als de waanzin ontploft

De psychiatrie leunt op pillen, maar is psychoanalyse een betere weg?

In zijn kruistocht doet de auteur precies wat hij anderen verwijt:

hij gelooft alleen in zijn

eigen oplossing

Toen de Britse huisarts Harold Shipman in de zomer van 1998 gearresteerd werd omdat hij een oudere patiënte een dodelijke injectie had gegeven nadat hij haar testament had vervalst, gingen de poorten van de hel open. Niet omdat deze voorbeeldige arts zo meer dan 300.000 pond hoopte binnen te halen, maar wel omdat de moord niet zijn eerste bleek te zijn. Hoeveel bejaarden hij precies de wereld uit heeft geholpen, weet niemand. Het Shipman zelf vragen kan ook niet meer: hij pleegde in 2004 zelfmoord. Maar het aantal wordt geschat op 250.

Waarom doet iemand zoiets? Volgens Darian Leader, de Britse psycholoog die in 'Wat is waanzin?' van Shipman zijn centrale case heeft gemaakt, was hier duidelijk sprake van een 'ontplofte' psychose.

In navolging van zijn leermeesters Sigmund Freud en Jacques Lacan stelt Leader dat we misschien verontwaardigd mogen zijn over het gedrag van Shipman, maar ons er comfortabel bij voelen omdat wij anders zijn, dat kan niet. De bron van zijn waanzin zit diep in ieder van ons, in potentie zijn wij allemaal zoals hij was.

Tijdens het opgroeien vechten we allemaal tegen dezelfde demonen, en de een slaagt er beter in dan de ander om een palet oplossingen te bedenken die de werkelijkheid draaglijk maakt. Pas als er iets fout loopt tijdens onze kindertijd, kan onze potentiële waanzin zich ontwikkelen tot een psychose. In Shipmans geval was de oorzaak zijn ongezonde moederbinding. De arts had een bijzonder nauwe relatie met zijn moeder. Zijn waanzin ontplofte op zijn zeventiende, toen zij aan kanker bezweek. Dat raakte hem diep. Hoe zij op het laatst morfine-injecties kreeg terwijl ze achteroverleunde in haar makkelijke stoel was een beeld dat op zijn netvlies gebrand bleef. Net zoals op dat van de familieleden van zijn slachtoffers trouwens, want ook deze positioneerde hij na hun dood in hun makkelijke stoel.

Leader wijst erop dat een psychose op zichzelf geen probleem hoeft te zijn. Dat wordt ze pas wanneer ze ontploft, wat meestal gebeurt doordat het precaire evenwicht dat het leven van de psychoticus draaglijk maakt door een externe oorzaak wordt verstoord. Voor de een kan dat het verbreken van een relatie zijn en voor de ander een sterfgeval, zoals bij Shipman.

Maakt dat het ook mogelijk de waanzin te voorkomen? Leader stelt die vraag wel, maar zijn boek is toch vooral op therapie gericht en minder op preventie. Omdat de oorzaken van een psychose emotioneel zijn, stelt hij, kan alleen psychoanalyse en verwerking soelaas bieden. Samen met een psychoanalyticus graaft de patiënt daarbij steeds dieper in zijn verleden, tot het onderliggende trauma wordt blootgelegd en zelfgenezing kan plaatsvinden.

Deze weg wordt steeds minder bewandeld, treurt de Britse psycholoog. Psychofarmaca geven de schijn een makkelijkere en vooral veel goedkopere oplossing te kunnen bieden. Alleen lossen zij de oorzaak van de psychose niet op natuurlijk, zij verdoven alleen en maken dat de patiënt er normaal uitziet, terwijl dezelfde kwelgeesten als voorheen aan zijn binnenste blijven knagen.

We stellen ons niet meer de vraag of een patiënt schizofreen is, schampert Leader, maar of hij een responsprofiel heeft voor een bepaalde pil. Hij verwijt de psychofarmaca de mens te reduceren tot een louter biologisch wezen, maar bij zijn kruistocht verliest hij de nuance uit het oog. Als enig alternatief voor de pillen schuift hij de psychoanalyse naar voren, terwijl er - geeft hij ook toe - nog zoveel onbekend is over oorzaken en verloop van een psychose.

Leader doet kortom precies wat hij zijn pillen voorschrijvende collega's verwijt: hij gelooft alleen in zijn eigen oplossing. Misschien moeten we de menselijke geest eerder zien als een bastion dat je op verschillende manieren kunt benaderen. Waarbij elke methode mogelijk iets anders, maar daarom niet minder relevants kan bewerkstelliggen.

Darian Leader: Wat is waanzin? (What is Madness?) Vertaald door René de Weijer en Stanneke Wagenaar. De Bezige Bij, Amsterdam; 415 blz. € 34,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden