Als de VS en Noord-Korea hun belofte nakomen, is nucleaire oorlog de enige uitkomst

De Noord- Koreaanse leider Kim Jong-un met zijn medewerkers. De foto is op 3 september vrijgegeven door de Noord-Koreaanse autoriteiten.Beeld REUTERS

De Amerikaanse president Trump en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un staan allebei bekend als roekeloze leiders. Beiden beschikken over kernwapens. Wat nu?

De kernwapenclub telde tot niet zo lang geleden acht gelukkige leden, totdat er zich een nieuw lid aandiende: Noord-Korea. Toetreding tot dit elitaire gezelschap dwing je af, en komt met een groot voordeel: je bent grotendeels beschermd tegen de agressie van de andere leden.

Nucleaire staten verdedigen dit privilege door aspirant-leden te straffen: door hen een hoge economische prijs te laten betalen voor hun nucleaire programma zullen ze misschien afzien van hun ambitie. Of ze kunnen besluiten nucleaire installaties te bombarderen, zoals de Israëliërs deden in 1981 met Iraks nucleaire programma en in 2007 met dat van Syrië. Maar als een land eenmaal kernwapens heeft, dan doen de andere leden er verstandig aan om zich gedeisd te houden. Want vechten met een kernmacht kent grote risico's.

Uiterst voorzichtig 

De Amerikaanse politicoloog Patrick Morgan vergeleek ooit de betrekkingen tussen kernmachten met automobilisten die hun kinderen aan hun bumper vastbinden: ze zijn gedwongen om uiterst voorzichtig te rijden. Het voordeel van kernwapens is dus dat de kans op een oorlog tussen twee kernmachten verschrikkelijk klein is. Maar het nadeel is dat áls er toch een oorlog tussen twee kernmachten uitbreekt, dat deze vele malen vernietigender zal zijn dan een conventionele oorlog.

Nucleaire machten kunnen zich veel permitteren tegen niet-nucleaire staten, zoals de vele Amerikaanse militaire avonturen in de wereld bewijzen. De Amerikanen kunnen haast straffeloos landen vernietigen, zonder daarbij zelf het risico te lopen op vernietiging. Dit is de reden waarom sommige landen streven naar kernwapens, waaronder Noord-Korea. Het wil niet eindigen als Irak of Libië, twee staten die werden vernietigd, niet omdat zij massavernietigingswapens hadden, maar nadat zij deze hadden opgegeven.

De Noord-Koreanen hebben hiervan geleerd. Als de Amerikanen Noord-Korea willen aanvallen, dan zetten zij niet zozeer het leven van een paar duizend Amerikaanse militairen op het spel, zoals in Irak of Afghanistan, als wel het voortbestaan van een paar steden aan de Amerikaanse westkust. Een militaire interventie in Noord-Korea kan dus grote gevolgen hebben voor Amerika, juist omdat Noord-Korea over kernwapens beschikt.

Nucleaire machten aangevallen

Toch worden nucleaire machten weleens aangevallen, zoals Israël in 1973 door Egypte. Pakistan en India gingen met elkaar op de vuist in 1999, ook al hadden beide landen kernwapens. Kernwapens beschermen je ook niet tegen maatschappelijke dreigingen. Zo viel de Soviet-Unie uiteen, ondanks zijn enorme nucleaire arsenaal. Kernwapens konden ook niet het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime van de ondergang redden.

Tekst gaat verder onder de foto

De Amerikaanse atoombommen op Hiroshima (links) en later Nagasaki, Japan 1945, maakten een eind aan de Tweede Wereldoorlog.Beeld AP

Deze massavernietigingswapens zijn dus geen remedie tegen sterfelijkheid. Ze zijn vooral bedoeld als afschrik- en intimidatiemiddel tegen buitenlandse vijanden. Hun functie is grotendeels psychologisch van aard. Het succes van afschrikking en intimidatie staat of valt met je geloofwaardigheid.

Dwingen tot overgave 

Maar hoe kun je op een geloofwaardige manier een tegenstander bedreigen met vernietiging als hij jou ook kan treffen? Wijlen Amerikaanse econoom Thomas Schelling vergeleek dit met de volgende situatie: stel je zit met iemand in een bootje, en je wil dat de ander roeit. Als je zegt: 'Roei, of ik zal de boot doen omkieperen waardoor we beiden verdrinken', dan zal de ander je niet geloven. Als jij immers jouw dreigement nakomt, dan is het nadeel voor jou groter dan als hij besluit om niet te roeien. Het beste alternatief is dat je de boot op een gevaarlijke manier begint te wiebelen, niet met de bedoeling om deze te laten omkieperen, maar om het risico te vergroten dat jullie beiden in het water vallen en dus verdrinken. Je dwingt hem tot overgave, niet door suïcidaal te handelen, maar door meer risico's te nemen dan de ander die tot de dood kunnen leiden.

De Noord-Koreanen willen niet vernietigd worden door Amerika, noch willen de Amerikanen het slachtoffer worden van een Noord-Koreaanse waterstofbom. De Amerikaanse president Trump dreigde met 'vuur en woede' als Noord-Korea niet ophoudt met zijn dreigementen. Generaal James Mattis dreigde zelfs met de 'totale vernietiging' van Noord-Korea als het niet zijn nucleaire wapens opgeeft. De Noord-Koreanen dreigen met 'nieuwe cadeautjes' als de Amerikanen blijven dreigen en niet hun militaire oefeningen in de regio staken. Als iedereen zijn belofte nakomt, dan is nucleaire oorlog de enige uitkomst. Om een oorlog af te wenden, moet dus minstens een partij wijken van zijn koers.

'Chicken Game'

Dit scenario wordt beschreven door de beroemde Amerikaanse Koude Oorlog-strateeg Herman Kahn. In zijn bekendste werk: 'Thermonuclear War' uit 1960, vergeleek hij deze situatie met 'Chicken Game', waarbij twee auto's op een eenbaansweg in tegengestelde richting op elkaar af rijden. Wie het eerste uitwijkt heeft verloren. Wat is de beste strategie om te winnen? De slimme speler neemt in beschonken toestand plaats achter het stuur, gooit wat whiskyflessen uit het raam, met de bedoeling om iedereen te laten zien hoe dronken hij is. Hij doet ook een zonnebril op waardoor zijn zicht wordt belemmerd. Als hij eenmaal op snelheid is, haalt hij het stuurwiel los (het is geschreven in de jaren zestig) en gooit het uit het raam. De tegenstander heeft geen andere keus dan uit te wijken. Hij kan de wedstrijd onmogelijk winnen. De tegenstander heeft geen benul van het risico dat hij neemt met beide levens, noch is hij in staat om van zijn destructieve pad te wijken.

Deze strategie kan echter alleen werken als je tegenstander ziet dat je het stuurwiel weggooit en je in dronken toestand verkeert - als hij niet ziet dat je dronken bent en dat je je stuur weggooit, dan is de kans op een botsing enorm. Daarom is communicatie van vitaal belang. Als je wil dat je vijand denkt dat je gek bent, dan moet hij daarvan bewijzen zien. Dodelijk wordt het spel ook als beide partijen hun stuurwielen weggooien. Er kan maar één roekeloze speler zijn, anders zijn beiden dood.

Juist om zo'n situatie te voorkomen hadden de Amerikanen en Russen tijdens de Koude Oorlog een hotline. Ze konden op ieder moment met elkaar communiceren, om zo toch het risico op misstappen en dus een nucleaire oorlog te verkleinen. Maar tussen Washington en Pyongyang is er geen direct contact. De vraag is dus of beide landen wel zien wanneer de ander zijn stuurwiel weggooit uit het raam of zijn zonnebril op heeft. Noch kunnen zij de intenties van de tegenpartij makkelijk raden. Noord-Korea is een compleet gesloten land, en de Amerikanen hebben dus geen zicht op wat er allemaal omgaat in de hoogste echelons van het staatsapparaat.

Daarnaast spelen de persoonlijkheden van beide leiders mee. Beiden willen een 'slimme speler' zijn. Trump wordt vaak roekeloosheid verweten, ook in het geval van Noord-Korea. De kans op een botsing tussen Noord-Korea en Amerika is inderdaad aannemelijker met een impulsieve Trump als president dan met een calculerende Obama.

Trump geloofwaardiger

Trumps dreigementen zijn geloofwaardiger, juist omdat hij niet altijd de gevolgen overziet van zijn daden. Bovendien komt Trump vaak zijn dreigementen na, in tegenstelling tot Obama. Zo bombardeerde hij in april Syrië nadat het Syrische regime gifgas had ingezet, ook al druiste dat in tegen het Amerikaanse belang. Daarnaast nam hij als zakenman grote risico's, die meerdere keren leidden tot faillissement. De Amerikanen hebben bovendien het voordeel in dit psychologische spel omdat zij in het verleden vaak landen zonder goede reden binnenvielen en daarom bij veel niet-westerse landen de reputatie hebben van een vandaal. Hun verleden zet de Amerikaanse dreigementen kracht bij.

Kim Jong-un wint het echter van Trump op irrationaliteit. Hij neemt grotere risico's met zijn land dan Trump met Amerika. Het voortbestaan van zijn land staat op het spel, Amerika riskeert daarentegen een paar steden. En toch besluit Kim Jong-un iedere keer het erop te wagen met weer een nieuwe rakettest. In augustus dreigde hij zelfs met een aanval op het Amerikaanse eiland Guam, hoewel hij niet beloofde die te zullen uitvoeren. Nog geen maand nadat Trump had gedreigd met 'vuur en woede', testte Kim Jong-un een waterstofbom.

Tekst gaat verder onder de tekening

Een tekening uit 1956 van waterstofbomtesten door de Verenigde Staten. Noord-Korea zegt zo'n bom te hebben ontwikkeld. Beeld AP

Trump is uitgeweken in deze gevaarlijke race, zoals woensdag bleek uit zijn reactie op de Noord-Koreaanse provocatie. Hij zei dat oorlog "niet onze eerste keus" is, maar dat "we zullen zien wat er gaat gebeuren." En dus lijkt het er vooralsnog op dat Kim Jong-uns waaghalzerij goed heeft uitgepakt.

Lees ook: De opties van Trump raken uitgeput.
Lees ook: VS vragen sterkst mogelijk reactie tegen Noord-Korea.
Lees ook: De zorgen om de VS en Noord-Korea zijn terecht én overdreven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden