Column

Als de vrije markt een beest zou zijn, is de overheid een monster

"Een sociaal-democraat als Lodewijk Asscher kent maar één antwoord: de overheid."Beeld anp

Lodewijk Asscher, voor veel PvdA'ers een laatste baken van hoop, meent dat de vrije markt een 'wilde hengst' is die moet worden getemd. De markt wordt volgens hem gedreven door het verlangen naar 'snelle winst' en door 'valse concurrentie'. En wie is de ruiter die dit beest moet bedwingen? Een sociaal-democraat als Asscher kent maar één antwoord: de overheid.

Het is een vertrouwd links geluid, dat in tijden van economische crisis des te stelliger wordt rondgebazuind. Zo stelde de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt in 1937: '"We hebben altijd geweten dat achteloos eigenbelang slechte moraal was; we weten nu dat het slechte economie is." Ook zijn 'oplossing' was verregaande uitbreiding van de staatsinmenging als 'een instrument van ongekende macht voor het creëren van een moreel betere wereld'.

Wat door links wordt 'vergeten', is dat als de vrije markt al een beest zou zijn, de overheid een monster is. Niet voor niets noemde Thomas Hobbes het staatsgezag de Leviathan. Op de vrije markt kiezen mensen voor de deals die zij met elkaar sluiten. De overheid dwingt ons daarentegen geld af te staan voor doeleinden waar wij uit vrije wil veelal niet voor zouden kiezen. Die zelfs nogal eens indruisen tegen onze vaste overtuiging van wat 'het goede' is.

Vraatzucht
Een ontsnappingsmogelijkheid is er bovendien niet. Als wij weigeren ons eigen geld af te dragen aan de overheid die het komt opeisen, kan zij ons van onze vrijheid beroven.

En de overheid is in nog een opzicht een monster: haar vraatzucht is schier onbegrensd. Bureaucratische organen groeien uit zichzelf groter en groter. Pogingen om in de uitgedijde collectieve sector het mes te zetten, gaan altijd gepaard met alarmkreten van burgers die geestelijk reeds door het monster zijn bedwelmd.

De 'beschaving' komt op het spel te staan, roepen zij dan bijvoorbeeld. Zo ver is links heen dat het een monster voor de beschaving houdt, en de vrije mens als het gevaar aanwijst. Terwijl, als er iets in toom gehouden moet worden, het veeleer het monster van de overheid is dan de 'wilde hengst' die de vrije markt zou vormen.

Vrije markt
Maar werken in en voor de overheid niet tal van mensen met de beste bedoelingen? Ongetwijfeld. En dit geldt evenzeer voor de vrije markt. De markt is namelijk geen entiteit op zich, het is louter het economische deel van de vrije samenleving waar mensen in allerlei functies actief zijn: als ondernemer, als werkgever, als werknemer, en bovenal als consument - want dat is de rol die wij er als burgers allemaal vervullen.

Links heeft bij de vrije markt nog altijd een beeld voor ogen van boosaardige ondernemers. Maar laten linkse mensen dan ook in dit opzicht eens naar de in hun kring vaak vereerde John Maynard Keynes luisteren: "Het is fout om te denken dat zakenmensen immoreler zijn dan politici."

Tirannieke drijfveren
We moeten vooral oppassen voor politici die menen voor ons te mogen uitmaken wat 'de goede kant' is, en die de ongekende macht van de staat willen gebruiken om te vestigen wat zij voor een moreel betere wereld houden. Zulke drijfveren zijn in wezen tiranniek.

Burgers worden door deze politici tot willoze objecten gereduceerd. Dan liever de vrije markt. Niet omdat die heilig is, of door heiligen wordt bevolkt. Maar omdat alle overeenkomsten daar uit vrije wil tot stand komen. De markt is niet immoreel maar amoreel. Het onderliggende principe van de vrije markt - handelingen worden verricht uit vrije wil - is in moreel opzicht aanmerkelijk hoogstaander dan het overheidsmechanisme dat berust op dwang.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland, verbonden aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden