Als 'de polder' nu niets zegt, hebben ze na de formatie geen recht van spreken meer

(VLNR) Premier Mark Rutte, Gert-Jan Segers (Christenunie), Alexander Pechtold (D66) en Sybrand Buma (CDA) verlaten het Binnenhof na afloop van een gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld ANP

De kabinetsformatie gaat voort. Maar een advies vanuit de polder over onder meer pensioen en ontslagrecht blijft vooralsnog uit. Wat staat er op het spel en waar zit het scheef tussen werkgevers en vakbonden?

Het is als bij een trouwerij, zegt een betrokkene bij de formatie: 'Speak now or forever hold your peace'. Hij bedoelt dat de vakbonden en werkgevers nu nog een compromis kunnen smeden over de toekomst van de arbeidsmarkt. Als dat er niet komt, hakt het kabinet knopen door en heeft de polder het recht om nog kritiek te leveren verspeeld.

De verzuchting is begrijpelijk. Anderhalf jaar geleden kreeg de Sociaal-Economische Raad (Ser) het verzoek om advies uit te brengen over een paar delicate kwesties. Maar er kwam niets uit de raad, het overlegplatform van werkgevers, werknemers en onafhankelijke kroonleden. Waar politiek en economie eens trots konden leunen op het wereldberoemde Hollandse poldermodel, is er nu sprake van angst voor het compromis en gebrek aan vertrouwen.

Statuur van de SER is weg

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, de partijen die in Den Haag onderhandelen over een nieuw kabinet, wachten met smart. Zij moeten het tot nu doen met wat schetsen die de voorzitter van de Ser, oud-PvdA-Kamerlid Mariëtte Hamer, op een vrijdagochtend in juni op het Binnenhof aandroeg. Onder haar leiding praten de vakbonden en werkgevers wel met elkaar, vertelde zij de politici achter gesloten deuren, maar een akkoord sluiten durven zij nog niet aan. Als de polder wel een advies formuleert waarop VVD, CDA, D66 en CU een regeerakkoord kunnen baseren, weet de politiek zich verzekerd van een stevig draagvlak.

Op tafel bij werkgevers en werknemers, maar ook bij de politiek, liggen vier belangrijke vragen. Hoe komt er rust en zekerheid over de pensioenen? Moeten bedrijven werknemers makkelijker kunnen ontslaan? Weerhoudt de regel dat bedrijven zieke werknemers twee jaar loon moeten doorbetalen ondernemers ervan om mensen in vaste dienst te nemen? En vormt het groeiende leger van onverzekerde zelfstandige ondernemers een probleem?

Heel lang had de Sociaal-Economische Raad zoveel statuur dat bij een kabinetsformatie standaard een deftig 'middellange-termijn-advies' werd uitgebracht. Daarin formuleerden werkgevers en werknemers de stand van de economie en een compromis over de arbeidsmarkt. Een 'mlt' vormde de basis voor een regeerakkoord. Er waren stakingen, er werd gescholden, maar het belangrijkste was toch dat vakbonden en werkgevers uiteindelijk overeenstemming bereikten en dat de koers voor een tijdje voor iedereen duidelijk was.

De tijden zijn veranderd. Er wordt nog gepraat tussen werkgevers en werknemers en misschien rolt er de komende dagen of weken toch een gezamenlijk standpunt naar buiten. Maar het sociaal overleg ligt bij alle partijen zwaar op de maag. Wie de hoofdpersonen belt, krijgt officieel geen commentaar. "We zijn nog in gesprek", is het enige antwoord. Vooral bij de FNV is de angst om een compromis te sluiten groot.

Onzekerheid over het pensioen

De zorg bij de FNV heeft te maken met een trend die ook bij een deel van de Tweede Kamer zichtbaar is; een voorkeur voor de zijlijn. Liever kleur op de wangen dan de onherkenbare middenweg. Tegenstellingen worden belangrijker dan oplossingen. Een belangrijk deel van de achterban van de FNV is aanhanger van de SP, de partij die ook aan het Binnenhof risico's mijdt, en onder geen beding een poging wilde wagen om met de VVD in het kabinet te komen.

Illustratief voor de onzekerheid bij de FNV is dat er al maanden een advies over pensioenen, kant en klaar, op de plank ligt. Han Busker, sinds maart de nieuwe voorzitter, leidde zelf de onderhandelingen en kwam tot overeenstemming met de werkgevers. Maar zijn achterban heeft bedenkingen.

Het conceptadvies houdt in dat het pensioen persoonlijker wordt; het geld dat een werknemer spaart, gaat niet meer op een grote hoop maar gedeeltelijk in een eigen spaarpot. Er komt ook een buffer waarmee gezamenlijk tegenvallers kunnen worden opgevangen. Verder is afgesproken om in de jonge jaren meer beleggingsrisico te nemen en de oudere werknemers meer zekerheid te bieden.

En men is het er ook over eens dat een oude gewoonte overboord moet: jonge werknemers betalen meer dan ouderen. Deze laatste verandering kost veel geld en leidt mogelijk tot extra premie voor iedereen. Dat lijkt voor de achterban van Busker het grootste struikelblok.

Onzekerheid over het pensioen is een buitengewoon gevoelig thema. Het kostte een van de voorgangers van Busker de kop. Agnes Jongerius verdedigde in 2010 verandering van het stelsel en uitstel van de pensioenleeftijd. Het was het begin van haar einde bij de vakcentrale en leidde tot heftige verdeeldheid onder de leden. Busker wil niet dat dat hem ook overkomt.

Gebrek aan vertrouwen

Wat de polder verder parten speelt, is een gebrek aan vertrouwen tussen werkgevers en werknemers. Dat heeft te maken met de manier waarop de werkgevers zich hebben opgesteld tegenover afspraken die werden gemaakt bij het sociaal akkoord in 2013. Dat werd afgesloten met premier Rutte en vicepremier Lodewijk Asscher, een half jaar na het aantreden van het huidige kabinet. De PvdA liet in het regeerakkoord opnemen dat er een overeenkomst moest worden gesloten met werkgevers en vakbonden.

In dat sociaal akkoord staan afspraken over onder meer flexwerk en over regels voor het ontslaan van werknemers. Maar de nieuwe voorzitter van de werkgeversorganisatie VNO-NCW, Hans de Boer, zei al een paar maanden na het zetten van de handtekening, dat zijn voorganger slechte afspraken had gemaakt. "Het lijkt gewoon nergens naar", was zijn commentaar. De Wet werk en zekerheid, die Asscher op die afspraken baseerde, werd fel bekritiseerd. Niet door de vakbonden, wel door de werkgevers. Achter de schermen werd De Boer door vakbondsbestuurders als onbetrouwbaar weggezet.

Wat de vakbeweging ook dwars zit, zo zeggen bronnen in die kring, is dat de werkgevers na afspraken in 2013 opnieuw de regels voor ontslag van werknemers willen versoepelen. Een werkgever die van iemand af wil, moet, steviger dan voorheen, aantonen dat alles is gedaan om het functioneren van de werknemer te verbeteren. Die rompslomp is niet te dragen voor kleine bedrijven, zeggen werkgevers. De nieuwe regels zijn prima, vinden de vakbonden, want willekeur wordt bestreden.

Over twee andere thema's, loondoorbetaling bij ziekte en de toekomst van zelfstandige ondernemers (zzp'ers), praten vakbonden en werkgevers al anderhalf jaar. Al bij de onderhandelingen in 2013 stelden FNV en CNV voor om iets te veranderen aan loondoorbetaling bij ziekte. "Niet zo belangrijk, zeiden de werkgevers toen", vertelde CNV-voorzitter Maurice Limmen daarover. Nu laat een lastig compromis op zich wachten.

Traditie in ere herstellen lukt niet

De vakbonden bepleiten al heel lang een verplichte verzekering tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid voor zzp'ers. zzp'ers. Op die manier hebben zij meer vastigheid en betalen meer mensen mee aan de sociale voorzieningen voor alle werknemers. Ook daarover moet een ingewikkelde deal worden gesloten. Een verplichting zal waarschijnlijk op verzet stuiten bij de ruim 800.000 zzp'ers.

Mariëtte Hamer, de ambitieuze voorzitter van de Ser, had graag de oude traditie van een 'middenlange-termijn-advies' in ere willen herstellen. Haar ideaal was een gezamenlijke visie over pensioen, ontslagrecht, loondoorbetaling bij ziekte, tijdelijke arbeidscontracten, zzp'ers, de toekomst van werk in een robotsamenleving, onzekerheid van de middenklasse en de rol van het onderwijs.

Maar tussen willen en kunnen blijkt bij werkgevers en werknemers vooralsnog een zee van ruimte aanwezig.

Nu is het de polder die er nog niet uitkomt, maar de afgelopen vier jaar kon het kabinet van Rutte en Asscher ook sommige verschillen niet overbruggen. Asscher liet een dik rapport maken over de groei van het aantal onverzekerde zzp'ers, maar kwam niet met maatregelen. Coalitiepartner VVD lag dwars. Bij bijvoorbeeld fractievoorzitter Halbe Zijlstra leeft de gedachte dat de zzp'er 'geen probleem is, maar de oplossing'.

Een analyse, verder kwam Asscher niet. De hoofdlijn daarvan luidt: "Het is belangrijk dat mensen toegang krijgen tot sociale voorzieningen. Maar je moet voorzichtig zijn met een verplichting voor iedereen. Daar houd ik het nu even op, want we hebben dit in discussie in het kabinet. Je moet nadenken over alle aspecten. De bescherming van zzp'ers zelf, de verhouding tot de rest van de arbeidsmarkt, de belastingaftrek. Dat zijn allemaal elementen in de politieke discussie." Het CDA opperde eind 2015 om van alle werkenden, ook zzp'ers, een bijdrage te vragen voor een collectieve ziektekostenverzekering. Betaal ziek personeel geen twee jaar door maar acht weken. Daarna moet een collectieve verzekering de kosten overnemen.

Met dit idee in gedachten is advies gevraagd aan de vakbonden en werkgevers, maar vervolgens werd het stil.

Buitenspel

Afgaande op de verkiezingsprogramma's hebben de werkgevers de meeste reden om te wachten. Die vertrouwen op Zijlstra, die eerder heeft uitgesproken dat hij ervan droomt om minister van sociale zaken te worden. Als hij het wordt, zal hij het anders willen doen dan zijn voorganger Asscher. Maar zijn beoogd coalitiepartner, het CDA, is een fervent voorstander van overleg met vakbonden, dus ook de nieuwe minister kan niet doen en laten wat hij wil.

Wat kunnen de formerende partijen ondertussen met de vier vragen? Hamer heeft VVD, CDA, D66 en ChristenUnie bijgepraat. Zij weten welk conceptadvies over pensioen op goedkeuring bij de FNV ligt te wachten. Zij kennen ook de standpunten in de onderhandelingen tussen vakbonden en werkgevers. De loondoorbetaling bij ziekte zou wel eens verkort kunnen worden van twee jaar naar één jaar. Meer mogelijkheden voor een vrijwillige verzekering voor zzp'ers maakt de meeste kans. VVD en D66 zullen aandringen op soepelere ontslagregels en de vraag is of CDA en CU daaraan toegeven.

Om nog invloed uit te oefenen moeten werkgevers- en werknemersorganisaties snel zijn. Als het de komende weken stil blijft in de polder, staan zij buitenspel. Een nieuwe regeringsploeg staat nog niet bij koning Willem-Alexander op het bordes, maar de klok tikt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden