'Als de kinderen uit huis zijn word ik zwerver'

De vader van schrijfster Jessica Durlacher hield het dagboek van Anne Frank van haar weg: te shockerend. Nu schreef ze, met echtgenoot Leon de Winter, het theaterstuk 'Anne'.

Les 1

Schrijven kun je het beste alleen doen

"Als Leon en ik aan een eigen boek werken praten we er alleen vooraf met elkaar over, niet tijdens het schrijven. Op dezelfde manier is ons toneelstuk over Anne Frank tot stand gekomen. Hackett en Goodrich schreven midden jaren vijftig samen een stuk, gebaseerd op de door Anne zelf en door haar vader gecensureerde dagboeken. Zij gingen anders te werk: zij riepen dialogen naar elkaar terwijl de een op de bank lag en de ander achter de typemachine zat. Wij hebben van tevoren alleen een vaag idee doorgesproken en zijn dat om beurten gaan uitwerken. Ik begon en Leon borduurde daarop verder, we hebben de tekst echt als editors aan elkaar gegeven. Dat ging heel harmonisch, al ontstond er soms een soort hebberigheid: je wilt je bepaalde passages toe-eigenen maar de ander heeft er net zoveel recht op als jij.

Ondanks de vrijheid die we elkaar gaven ben ik toch liever alleen verantwoordelijk voor een tekst zodat je een eigen eindoordeel kunt maken. Ik herinner me dat Leon na lezing van mijn eerste boek, 'Het geweten', een hele stapel bladzijden naast zich had liggen en zei: 'dit kan er wel uit.' Ik heb alles er meteen weer in geschoven, het was een heel basaal gevoel: dat gaat niet gebeuren! Ik heb meer moeite met kritiek dan Leon - hij heeft veel filmscripts geschreven, misschien staat hij daardoor meer open voor rewrites dan ik - maar als het duidelijk is dat hij gelijk heeft leg ik me daar bij neer, het gaat uiteindelijk om het boek.

In de toneelbewerking zijn we zo trouw mogelijk gebleven aan de oorspronkelijke dagboeken van Anne, al leent niet alles zich voor drama. We hebben soms andere keuzes gemaakt dan Hackett en Goodrich. Maar enkele cruciale scènes hebben we bijna als citaten overgenomen omdat ze te leuk zijn om te laten liggen, zoals die waarin mevrouw Van Pels met een po binnenkomt als ze met haar gezin in het Achterhuis komt wonen .

Anders dan het oude stuk beperkt ons stuk zich niet tot de onderduikperiode. Wij laten ook zien waar Anne de laatste zeven maanden van haar leven is geweest, dat doen we van buitenaf want ze heeft er zelf niet over geschreven. Zonder die informatie zouden veel mensen de context nu niet meer begrijpen.

Ik had een gesprek met een paar jongere vriendinnen - dertigers - die eigenlijk niet wisten waar Anne Frank ondergedoken had gezeten en vroegen: hoe kwam ze er ook weer uit? Dat was shockerend, ik besefte dat er nog een wereld is te winnen. Ik hoop dat de voorstelling daarbij helpt."

Les 2

Vaders zijn ook gewoon mensen

"Ik heb het dagboek van Anne Frank als kind niet gelezen. Oorlogsboeken raakten aan een gevaarlijk gebied dat met mijn vader had te maken, daar wilde ik niet aankomen. Mijn vader, die ons altijd beschermde tegen van alles, hield het ook bij ons weg. Hij had er gemengde gevoelens over: hij vond het te schokkend voor ons en tegelijk niet schokkend genoeg, heb ik het idee. De gebeurtenissen in het Achterhuis waren niet congruent met wat hijzelf in de oorlog had ervaren. Toen ik het jaren later voor het eerst las vond ik het bijna onverdraaglijk en dat vind ik nog steeds, omdat je weet hoe het eindigt. Pas de afgelopen jaren is tot me doorgedrongen hoe goed het dagboek is geschreven, je vergeet dat het van een kind is.

Er staat een mooie passage in over haar vader waaruit blijkt dat Anne Otto aanvankelijk adoreert en langzamerhand steeds meer teleurgesteld in hem raakt, hij blijkt ook maar gewoon een mens. Dat proces heb ik in zekere zin ook doorgemaakt, al ben ik me altijd bewust geweest van mijn vaders geschiedenis en was ik daardoor uiteindelijk vergevingsgezind ten opzichte van alles wat hij niet goed deed.

In gezelschap kon hij heel geestig en animerend zijn, he lit up the room als hij binnenkwam. Thuis was hij vaak stil en in zichzelf gekeerd. Hij vertelde weinig over zijn kampervaringen maar hij was soms zo razend dat je voelde dat er iets anders achter zat. Mijn moeder kon ons niet echt behoeden voor mijn vaders drift en onredelijkheid want ze wilde ook achter hem staan. Dat was verscheurend en ingewikkeld. Toch waren we, ondanks de spanningen, een leuk en close gezin.

Ik deed altijd mijn best om het goed te doen in zijn ogen, een van de weinige confrontaties die ik met mijn vader had was toen ik op mijn zestiende een keer uit wilde. Pubers waren voor hem überhaupt onbegrijpelijk en de wereld van plezier stond mijlenver van hem af, als het al te gezellig was haakte hij af. Tijdens een feest, verjaardag of halverwege de kerstmaaltijd werd hij onrustig en ging hij naar boven. Nog steeds knaagt bij mij een schuldgevoel als het gezellig is, alsof het eigenlijk niet mag. Alles veranderde toen mijn vader in analyse ging en over zijn oorlogservaringen ging schrijven. Ik was toen het huis al uit."

Les 3

Maak je eigen keuzes

"Mijn vader heeft mijn eerste boek niet meer meegemaakt. Ik werkte als journalist en heb een hoop schroom moeten overwinnen om fictie te gaan schrijven, lang was ik volledig geblokkeerd. Ik heb eens een verhaaltje geschreven, een brief aan mijn vader, waar we enorme ruzie over kregen. Het was een liefdevolle brief maar hij vond het vreselijk, hij wenste niet door mij gedefinieerd te worden. Hij beschouwde zoiets als verraad, alsof ik aan zijn platenspeler zat. Misschien had hij ermee leren leven als ik had doorgezet, maar ik kon het niet, ik heb dat verhaal niet gepubliceerd.

Op een gegeven moment was ik over iets heen. Schrijven is een vorm van vrij zijn, die vrijheid moet je kunnen nemen anders stroomt er niets. Tijdens mijn studie Nederlands merkte ik voor het eerst wat een wereld het opleverde als ik dingen vastpakte waar niemand om vroeg maar die ik zelf wilde doen, zoals toen ik met een aantal mensen tijdschrift De Held maakte. Mijn schrijfcarrière is daar begonnen, ik had er een platform, initieerde dingen, en als vanzelf werd ik door de reguliere pers gevraagd stukken te schrijven waardoor dingen begonnen te rollen.

Ik kan het beste schrijven over waar ik vandaan kom: wat ik ken bouw ik uit in mijn romans, maar ik ben geen pure verzinner.

Schrijven gaat me nooit gemakkelijk af, iedere keer als ik aan een nieuw boek begin ben ik weer even onzeker: gaat het lukken, houd ik het vol, waar gaat het naartoe? Dat strookt niet erg met mijn karakter, ik wil graag controle houden. Vaak denk ik: had ik maar medicijnen gestudeerd! Die interesse deel ik met mijn vader. Het zorgen voor anderen zit er nog steeds in, ik kan moeilijk loslaten wat er om mij heen gebeurt, daarom werk ik meestal buitenshuis, soms in het tuinhuis.

'De held' en 'De dochter' heb ik in Los Angeles geschreven, vaak ging ik daar in een café zitten."

Les 4

Durf je wortels uit te rukken

"Vanaf 1991 waren we elk jaar zo'n drie maanden in Los Angeles en we hebben er ook jarenlang gewoond. Mede voor de kinderen zijn we in 2011 teruggegaan naar Nederland omdat het leven hier makkelijker voor ze is, toch wonen zij liever daar dan in Bloemendaal. Ik vond het destijds een moeilijke stap om naar Amerika te gaan en afstand te doen van zekerheden: ik ben nogal wortelerig, nadat ik die wortels eenmaal had uitgerukt bleek dat heel bevrijdend en leerzaam. Als immigrant ben je niet in je eigen wereld, daardoor voelt het permanent of je met een zuurstoftank op je rug moet rondlopen. Je gaat het oude, eigene idealiseren en beter beseffen wat en wie je bent.

Het is een oerpijn die iets verslavends heeft en mij als schrijver veel heeft gebracht. Als de kinderen uit huis zijn wil ik een zwerver worden, het lijkt me zalig niet op één plek vastgepind te zijn.

Prettig aan Los Angeles vond ik dat het Joodse leven er onbelast is. Seideravond heeft daar niet de zwaarte die het hier heeft. In Nederland voel je hoe diep het verraad heeft huisgehouden, mijn vader en grootouders zijn tijdens een razzia door Nederlandse politiemannen opgepakt. In Amerika is niet overal die geschiedenis om je heen, geen Stolpersteine op elke straathoek.

We denken er nu over een appartement te kopen in Tel Aviv, dat is dichterbij dan Amerika en het is een leuke levendige stad waar ik me thuis voel. In Israël ben je je weliswaar altijd bewust van het verleden maar daar is het zo gewoon dat je het er niet over hebt, de mensen hebben wel andere sores."

Les 5

Niets is vanzelfsprekend

"Het joods-zijn heeft geen rol gespeeld in de opvoeding van onze kinderen, althans niet in religieuze zin. Leon is er wel mee opgevoed maar we zijn allebei atheïsten. De Joodse cultuur spreekt me wel aan, ik vier de leuke dingen zoals Jom Kipoer en Seideravond. Toen we na de geboorte van onze zoon Moos Seideravond vierden zat mijn vader er trots maar ook wat gegeneerd bij. Hij had een rare ambivalente houding ten opzichte van het Jodendom omdat het hem niets dan ellende had opgeleverd. Pas toen hij ouder werd kreeg hij er meer waardering voor.

Mijn vader heeft in de oorlog de achterkant van het bestaan gezien, het leven daarna was geleende tijd. Dat gevoel heb ik niet, al ben ik wel opgegroeid met het idee dat wat je nu hebt een zegen is waar ook een eind aan kan komen. Voor kinderen is dat moeilijk om te beseffen. Ik vind mijn kinderen behoorlijk verwend, ik probeer ze te laten inzien dat ze blij mogen zijn met alles wat ze hebben maar dat het niet vanzelfsprekend is. Een andere les die ik heb geleerd is dat je kinderen niet te veel moet inperken. Tegelijkertijd is het niet zo erg je aan de ketenen te moeten ontworstelen, dan weet je beter wat vrijheid is. In zekere zin lijkt dat op durven weggaan van wat je bekend is en waar men je kent, en dat hebben we ze volgens mij wel geleerd door onze keuze voor al die jaren in het buitenland."

Les 6

Doe alles met bezieling

"Ik ben ervan overtuigd dat je alles met een bepaalde bezieling moet doen, anders is het leven plat en hard. Je moet het bijzonder maken. Ik zie dat echt als een opdracht. Ik kan heel somber zijn, zomaar, daar vecht ik tegen. Het is nodig en belangrijk, vind ik, om in alles wat je doet energie en liefde te stoppen. Vriendschappen onderhouden, het dagelijkse praktische, zoals aan tafel eten met z'n allen, zelfs een bezoek aan de afschuwelijke DekaMarkt is best te doen met een goed humeur, een droom of een verhaal in je hoofd, mooie muziek in je oor.

Als je verliefd bent krijgt alles vanzelf een soort gloed, maar je kunt ook bewust proberen er iets moois van te maken. Het leven is alleen iets als je het bezielt.

Jessica Durlacher

Jessica Durlacher (Amsterdam, 1961) is schrijfster en de oudste dochter van socioloog en schrijver G.L. Durlacher (1928-1996). Ze studeerde Nederlands, was redacteur vanaf het eerste uur van het literaire tijdschrift De Held en begon haar carrière in de journalistiek: ze schreef columns, interviews en kritieken voor diverse tijdschriften en kranten. Haar eerste roman, 'Het geweten' verscheen in 1997, ze publiceerde verder onder meer vier novelles, vele korte verhalen, literaire bloemlezingen en succesvolle romans als 'De dochter' en 'Emoticon'. Haar bestseller 'De held', in 2011 bekroond met de Opzij Literatuurprijs, wordt verfilmd.

Durlacher is getrouwd met schrijver Leon de Winter, samen hebben ze een zoon en een dochter. Op verzoek van het Anne Frankfonds schreef ze met Leon de Winter 'Anne', een theaterstuk gebaseerd op de dagboeken van Anne Frank en de archieven van de familie Frank. De voorstelling gaat 8 mei in première in het nieuwe Theater Amsterdam. Info: www.theateramsterdam.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden