Als de kennis aan het geloof gaat knagen

De schrijver


Hoewel geen filosoof, hoort Floris Cohen toch in deze rubriek thuis. Als weinig anderen weet deze wetenschapshistoricus (Universiteit Utrecht) hoe natuurwetenschappelijke ideeën ons wereldbeeld gevormd hebben. Dat hij dit op een toegankelijk manier kan uitleggen, bewees hij in 2008. Toen kreeg hij voor 'De herschepping van de wereld' de NWO-Eurekaprijs voor wetenschapscommunicatie. Met 'Het knagende weten' richt hij zich opnieuw tot een breed publiek.


Zijn ambitie


Wetenschappers uit de moderne geschiedenis boekten spectaculaire resultaten, maar hierdoor kwam het geloof zwaar onder druk te staan. Hoe gingen ze hiermee om? Dat brengt Cohen gedetailleerd in kaart. Niet iedereen komt in aanmerking voor zijn eregalerij. 'Ik schets een aantal figuren die tussen 1600 en nu op bijzonder klemmende wijze een spanningsverhouding hebben ervaren.' Dus blijft de atheïst die zijn geloof monter afzweert buiten beschouwing, evenals de fundamentalist die zich niets aantrekt van wetenschappelijke inzichten. In beide gevallen ontbreekt de worsteling die Cohen juist intrigeert.


Het resultaat


Een bijzonder rijke ideeëngeschiedenis, van Johannes Kepler tot en met Richard Dawkins, die soms leest als een detective. Zo reconstrueert Cohen stap voor stap hoe de Italiaanse astronoom Galileo Galilei in het vizier kwam van de rooms-katholieke kerk wegens diens heliocentrische wereldbeeld. Razend spannend om te lezen. Maar veel belangrijker voor het onderwerp van Cohens studie: deze casus laat zien hoe natuurwetenschappelijke ontdekkingen doordreunden tot ver buiten de natuurwetenschappen. Vaak stonden de nieuwste inzichten op gespannen voet met de Bijbelse leer (die bijvoorbeeld gestoeld was op een geocentrisch wereldbeeld) en wat dan? Galilei dacht het christendom te 'redden' door op sommige plaatsen correcties voor te stellen. Bij deze operatie moest de 'wiskundig filosoof' fungeren als consultant; hij was immers op de hoogte van de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Hoe goedbedoeld ook, de suggestie was vooral schadelijk voor het geloof. Of zoals Cohen het samenvat: 'De theoloog krijgt de rol toegemeten van boodschappenjongen van de wetenschapper.'


Mooiste taalvondst


'Wetensknaging'. Met deze term duidt Cohen op het gevolg van al die wetenschappelijke ontdekkingen die vanaf de vroege zeventiende eeuw werden gedaan. Die waren moeilijk, vaak zelfs onmogelijk, in te passen in het heersende wereldbeeld waarin een Opperwezen het voor het zeggen had. Dat zorgde bij velen voor kopzorgen: wat nu? Wetensknaging is zo treffend om twee redenen. Allereerst vanwege dat knagen. Ideeën kunnen onwelgevallig zijn, maar laten zich niet zomaar wegdenken en dan begint het aanvreten van aanvankelijke zekerheden. Ook mooi aan de vondst van Cohen is de associatie met het geweten, waarvan we allemaal weten dat het kan knagen. Op vrijwel elke pagina maakt hij duidelijk dat nieuwe kennis hetzelfde effect kan hebben.


Reden om dit boek niet te lezen


Vanwege de pagina's 414 tot en met 428. Aan het eind van het boek verandert de historicus Cohen in een filosoof, die een agnostisch-atheïstisch manifest schrijft. Hiermee zet hij zich af tegen collega Herman Philipse, auteur van een Atheïstisch manifest (1995). Bestaat God? Cohen denkt van niet, maar anders dan Philipse is hij niet echt zeker van zijn zaak. Vandaar dat 'agnostische' in zijn manifest. Ter illustratie verwijst hij naar de viering van de naamdag van Sint Antonius die hij ooit bijwoonde. Hoewel hij niet in God gelooft, maakt het ritueel indruk op hem. Kunnen we, in het voetspoor van Immanuel Kant, niet doen alsóf het geworteld is in een bovennatuurlijke orde, vraagt Cohen zich af. Wellicht, maar komt de poort niet wijd open te staan voor allerlei vormen van onredelijkheid? Waarom niet ook doen alsof er elfjes en spoken bestaan en een eredienst verdienen?


Reden om dit boek wel te lezen


Vanwege de pagina's 1 tot 414. In verreweg het grootste aantal bladzijden is de historicus Cohen aan het woord. In die rol is hij onovertroffen: behalve erudiet is hij een begenadigd verteller. Daardoor verandert de wetenschapsgeschiedenis van de afgelopen 400 jaar, veelal taaie materie, in een spannend verhaal.


Het knagende weten


Floris Cohen


Uitg. Bert Bakker, 428 blz. euro 29,95


****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden