Als de avondwinde bloeit

Wie in de nostalgische sfeer van 'Stoner' wil blijven, kan zich laven aan het werk van Jetta Carleton of aan Williams' inspiratiebron: Will Cather

Met enige regelmaat worden half vergeten boeken tevoorschijn gehaald uit de sieradendoos van de literatuur. Sommige blijken juwelen, anderen halfedelstenen, die wel mooi bij de tijdgeest kleuren. Zoals 'Stoner', gepubliceerd in 1965 maar vorig jaar een onverwachte hit. John Williams schreef over nederigheid, gefnuikt vaderschap en een schijnbaar mislukt leven dat gered wordt door de liefde voor literatuur. Het boek biedt troost in tijden van crisis. Williams leek vooruit te wijzen naar onze eigen bedenkingen bij de huidige vermaterialiseerde en snel ontlezende maatschappij.

Nu is ook 'Butcher's Crossing' vertaald, Williams' western over bizonjagers die overvallen worden door een bittere winter. Maar voor de lezer die niet zo veel opheeft met (natuur)geweld en testosteron, die van 'Stoner' hield om de fijnzinnige evocatie van het leven in een universiteitsstadje zijn er alternatieven.

Wie in de nostalgische sfeer van 'Stoner' wil blijven, kan bijvoorbeeld kiezen voor Jetta Carletons onlangs opnieuw uitgebrachte 'Het bloeien van de avondwinde'. Haar boek speelt zich net als 'Stoner' af in het Missouri van in de jaren twintig en dertig. Ook Carleton is relatief onbekend; haar bestseller uit 1962 bleef haar enige roman. Ook 'Het bloeien van de avondwinde' heeft trouwe bewonderaars die zich aangetrokken voelen tot haar tijdloze wereld .

De familie Soames woont in een boerderij temidden van een vruchtbaar landschap, dat het belangrijkste thema van de roman subtiel weerspiegelt: familiebanden, liefde, en hoe die twee elkaar versterken en verstoren. Vader Matthew, zoon van een landarbeider, heeft de armoede en onwetendheid van zijn ouderlijk milieu achter zich gelaten en heeft zich opgewerkt tot directeur van de plaatselijke middelbare school. Zijn eenzame liefde voor kennis en schoonheid neemt de vorm aan van nauwelijks onderdrukte liefdes voor zijn vrouwelijke leerlingen. Zijn aardse, sensuele vrouw Callie zorgt voor hun groeiende gezin, terwijl zijn dochters een voor een zijn hart breken met hun keuzes voor mannen en met hun levensstijl.

Zie hier het grote onderwerp van de laat twintigste-eeuwse roman: hoe om te gaan met je seksuele verlangens zonder je naasten te kwetsen of je omgeving te choqueren. Wat John Stoner niet lukt, het verenigen van erotische en echtelijke liefde, lijkt hier mogelijk, en wordt gesymboliseerd door het jaarlijkse ritueel van de Soames': op een zwoele zomernacht gaan ze er met het hele gezin op uit om de weelderig geurende bloemen van de avondwinde te zien opengaan.

Carleton ontroert, maar ze is geen intellectueel. Wie liever de geneugten van het hart met die van de geest combineert, zou kunnen kiezen voor Will Cather, met name voor 'Een verloren vrouw' (1923), dat in 2011 opnieuw werd uitgegeven door Cossee. Deze roman, subtieler dan de melodramatische titel suggereert, is een betoverende lofzang op schoonheid en overgave, maar ook een verkenning van beproeving en berusting, een liefdesverhaal, en een indringende vertelling over de tegenslagen en teleurstellingen van de pioniers.

Will Cather (1873-1947) is een schrijfster die voortdurend uit de literaire canon dreigt te glijden. Zelfs tussen de spannende ontdekkingen van de jaren tachtig, toen zij en veel anderen in groengekafte Virago-pockets werd heruitgegeven, was ze een vreemde eend in de bijt: een modernist die de moderne tijd verafschuwde, een lesbienne die koel naar passie keek. Net als Alice Munro houdt Cather afstand tot haar personages, terwijl er onder dat kalme oppervlak toch van alles gebeurt. Dit levert spanning op, maar maakt haar ook moeilijker te peilen.

John Williams is bijna zeker beïnvloed door Cather, want 'Stoner' vertoont grote overeenkomsten met een ander boek van haar, 'Het huis van de professor' (1925). Ook daarin schopt een boerenjongen uit het Midwesten het tot hoogleraar. Hij voltooit zijn levenswerk, enkel om te ontdekken dat status en materieel succes meer gewaarderd worden dan kennis en toewijding. Cather's roman is meerduidiger en vernieuwender dan 'Stoner', maar het is een vreemd, moeilijk boek. 'Een verloren vrouw' gaat over gelijksoortige thema's, maar hier is Cather uiterst leesbaar, sexy zelfs.

De vrouw uit de titel is Marian, de jonge vrouw van kolonel Forrester, zowel de machtigste als de meest ontwikkelde persoon in het prairiestadje 'Sweet Water' (gebaseerd op Red Cloud, Nebraska, waar Cather opgroeide). Kort nadat het stadje gesticht was overspanden de spoorwegen voor het eerst het continent en ontgonnen de eerste boeren het land. Maar toen de Forresters er een landhuis bouwden, vergde dat heldenmoed, want in die tijd mislukten de oogsten, trokken de pioniers verder en werden ze vervangen door een generatie van hebzuchtige zakenlieden die het land alleen waardeerden om de schamele winst die ze eraan konden ontwringen.

We zien de Forresters door de ogen van Niel, een leesgrage jongen van negentien die in stilte verliefd is op Marian. "...nergens had hij zo'n lach gehoord, zo uitnodigend en muzikaal." Wanneer Niel bij het krieken van de dag naar het moeras gaat om bloemen voor Marian te plukken, is het alsof zijn gevoelens de prairie doen oplichten. "Onder het klif dat uit het moeras oprees stonden wilde rozenstruiken met vlammende knoppen die juist opengingen. Waar ze al open waren, hadden de blaadjes de vurige rozenkleur die tegen het middaguur altijd verdwenen is-een tint die bestaat uit zonlicht, ochtend en vocht, so intens dat het onmogelijk duren kan ... dat het wel moet verflauwen, net als extase." Maar wanneer hij de bloemen in haar vensterbank wil leggen, hoort hij een mannenstem in de slaapkamer. Marian heeft een minnaar. De arme Niel rent weg en laat zijn boeket in de modder vallen.

Net als 'Stoner' loopt deze roman slecht af: de aardige jongen krijgt het meisje niet, van idealen kan de kachel niet branden. Maar evenals 'Stoner' vertoont het boek ook een koppig optimisme. Williams, Carleton en Cather benadrukken alle drie dat het verlangen waardoor je je ontworstelde aan je afkomst nog steeds waarde heeft, ook al pakt de praktijk soms anders uit. Stoner zal altijd zijn boeken hebben, en Marian overleeft het verval van Sweet Water. Haar lot lijkt zelf wel een herontdekte roman. Het laatste wat we van haar horen, is dat ze in het buitenland zit, bijna vergeten door de mensen thuis. Maar knap is ze nog steeds en haar lach is uit duizenden te herkennen.

Jetta Carleton: Het bloeien van de avondwinde. (The Moonflower Vine) Vert. André Fransse/Rebecca Wilson. Van Gennep, Amsterdam; 400 blz. euro 17,90

Willa Cather: Een verloren vrouw. (A Lost Lady) Vertaald door Gerda Baardman. Cossee, Amsterdam; 160 blz. euro 19,90

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden