Als dat vlaggetje maar goed zit

De Amerikaanse vlag prijkt weer prominent op zijn revers. Maar Obama blijft worstelen met de invulling van het leiderschap in de vrije wereld.

BAS DEN HOND en WASHINGTON DC

De druk op Barack Obama was groot. Hij was nog geen president, hij moest zelfs de Democratische kandidatuur nog bevechten op Hillary Clinton. Maar door zijn manier van optreden had hij in oktober 2007 ernstige twijfels gewekt of hij wel iemand was die wereldwijd de grootheid van Amerika zou uitdragen.

Hij had niet dat Amerikaanse vlaggetje op zijn revers.

Zo verdeeld als Amerika is over vrijwel elk onderwerp dat je kunt bedenken, inclusief wat te doen tegen de opkrabbelende grootmacht Rusland, het is een absoluut gegeven dat je van je land houdt en daar luidkeels voor uitkomt. Obama zeilde scherp aan de wind door dat niet letterlijk uit te dragen.

Hij had er wel een verhaal bij. Hij had dat speldje met de stars and stripes net als zovelen opgedaan na de aanslagen van 11 september 2001. Maar had hem weer in een la gestopt toen de regering van president George W. Bush die golf van patriottisme aangreep om het land ervan te overtuigen dat Irak onschadelijk gemaakt moest worden. "Het werd een vervanger voor werkelijk patriottisme", legde hij uit, "en dat is: je uitspreken over kwesties die van belang zijn voor onze nationale veiligheid."

Moedig gesproken, maar niet overal begrepen. Dat hij daarmee liet zien dat hij "niet klaar was voor het grote werk" vonden niet alleen rechtse commentatoren als Laura Ingraham. Een veeleer progressieve krant als de Chicago Sun-Times vroeg Obama in een hoofdartikel ongeduldig om 'in hemelsnaam dat stomme vlaggetje op je borst te spelden en de mensen te vertellen dat je net zo patriottisch bent als iedereen'.

Zo geschiedde, na een half jaar. En zo bleef het: toen de Amerikaanse president zich deze week opstelde voor 'De Nachtwacht', om Nederland te bedanken voor de ontvangst tijdens de door de kwestie-Oekraïne overschaduwde nucleaire top, prijkte het nationale symbool zoals elke dag op zijn borst.

Modderschuit
Maar volgens Obama's critici wappert die vlag bij hem op een modderschuit: zijn werkelijke overtuiging is allerminst patriottisch. De president, klagen ze, is lang niet zo overtuigd als zijn voorgangers van de speciale, misschien wel door de Voorzienigheid zo geregelde rol die Amerika in de wereld te spelen heeft. En door die rol niet te koesteren, heeft hij hem uitgehold.

Het makkelijkst praten hebben de twee mannen die in plaats van Obama president hadden willen zijn. Mitt Romney waarschuwde tijdens de campagne van 2012 tegen het gevaar uit Rusland. Hij noemde het land 'onze belangrijkste geopolitieke tegenstander'. Obama reageerde honend dat 'de jaren tachtig hebben gebeld: ze willen hun buitenlandse beleid terug'.

Nu kon Romney zijn gelijk halen. Hij had het beter gedaan, suggereerde hij afgelopen zondag in het politieke praatprogramma van CBS. Hoewel hij niet precies kon zeggen hoe dan wel: "Omdat Obama Ruslands bedoelingen niet doorzag, was hij niet in staat om het soort gebeurtenissen naar zijn hand te zetten dat het soort omstandigheden zou kunnen voorkomen dat je nu ziet in Oekraïne."

Die zit, vinden de Republikeinen hoe dan ook. Romney's voorganger tijdens de campagne van 2008, John McCain, heeft een nog veel langere staat van dienst als het gaat om een harde opstelling tegen Rusland, en pakte deze maand minder omfloerst uit. Dat president Vladimir Poetin nu de Krim heeft ingepikt, komt volgens hem gewoon door Obama's beleid in de afgelopen jaren: "Vijf jaar lang is de Amerikanen verteld dat een periode van oorlog 'aan het wegebben is', dat we ons kunnen terugtrekken uit de rest van de wereld zonder veel schade aan onze belangen en waarden. Dit heeft het beeld gevoed dat de Verenigde Staten zwak zijn, en mensen als Poetin worden door zwakte geprovoceerd."

Zulke grote woorden horen nu eenmaal bij het politieke debat in de VS. Net als de neiging om problemen te wijten aan persoonlijke tekortkomingen van het staatshoofd. McCains medekandidaat Sarah Palin liet met haar kenmerkende logica weten met plezier naar Poetin te kijken: "Mensen zien dan iemand die met beren worstelt en naar olie boort. Ze kijken naar onze president en kijken naar iemand met suffe jeans aan."

Patriotten
Dat je daar in een bijdrage op een nieuwszender punten mee scoort, betekent nog niet dat het ergens op slaat. Degenen die Obama het verlies van de Krim verwijten, krijgen van de Democraten terug dat Poetin in 2008 onder George W. Bush, die toch niet te beroerd was geweest om de Amerikaanse krijgsmacht wereldwijd op avontuur te sturen, net zo makkelijk stukjes van Georgië inpikte. En als Poetin het grote voorbeeld voor Obama moet zijn, dan wil je kennelijk dat de VS Poetins inname van de Krim met geweld terugdraaien. Maar daarvoor schrikken ook de felste critici terug.

Het dichtst in de buurt kwam John McCain, die de regering opriep om niet alleen Oekraïne te steunen, maar ook 'Oekraïense patriotten' in de Krim te helpen, bij hun, naar valt aan te nemen gewapende verzet tegen de nieuwe heersers.

Onder Republikeinse buitenlanddeskundigen die minder direct bij het politieke bedrijf betrokken zijn, is de toon al een stuk gematigder. In de rechtse Weekly Standard prees Tod Lindberg van het Hoover Institution met zoveel woorden de 'reset', het beleid van toenadering tot Rusland, dat Obama aan het begin van zijn presidentschap voerde. "Was het goed gegaan, dan was Rusland de partner geworden die de regering-Obama zich wenste, om dringende zaken aan te pakken zoals het nucleaire programma van Iran, de wederopbouw op de Balkan, de oorlog in Afghanistan. De Republikeinen zouden hebben moeten toegeven dat de onhandige diplomatie en het (slinkende) restje unilateralisme van de regering-Bush inderdaad schade hadden aangericht. Aan de andere kant zou je zeggen dat een mislukte 'reset' de Democraten moet dwingen toe te geven dat de voornaamste bron van Amerika's problemen niet het beleid van Bush was, maar de problemen van de wereld."

Daar komt bij dat Obama's critici de problemen van de wereld verkeerd voorstellen, schrijft journalist en politicoloog Peter Beinart in het helemaal niet rechtse blad The Atlantic. Hij vindt niet dat een verzwakkend Amerika wereldwijd op de terugtocht is en Rusland daardoor de moed kreeg voor landjepik. "Integendeel, de periode na de Koude Oorlog heeft één lange mars opgeleverd van Amerika en zijn bondgenoten richting de grens van Rusland zelf. Maar er was geen reden om aan te nemen dat Rusland - dat onder Poetin zijn zelfvertrouwen op het wereldtoneel terugkreeg - zou doorgaan met meegeven. In 2008, toen Rusland militairen stuurde naar delen van Georgië, was al duidelijk dat de expansie van de Navo op voormalig Sovjet-grondgebied gestuit was."

De reacties van de Verenigde Staten, en ook van Europa, op het innemen van de Krim doen vermoeden dat ze die analyse delen: Rusland heeft een grens getrokken, een 'rode lijn', en laat zien dat het die ernstig neemt. Het Westen kan daar wel zijn eigen 'onaanvaardbaar' tegenover stellen, maar dat maakt per definitie minder indruk als het vanuit het relatief verre Brussel komt of het echt verre Washington.

Hoeveel indruk het precies maakt, zal afhangen van de pijn die de economische sancties aanrichten die de VS en Europa opleggen. De onmiddellijke pijn, maar ook de economische schade die Rusland ziet aankomen in het vooruitzicht van minder gasverkopen aan Europa, dat nu versneld op zoek zal gaan naar andere leveranciers.

Morele plicht
De uitkomst, schat Beinart, zal een evenwicht zijn waarbij Oekraïne, net als Finland tijdens de Koude Oorlog, wel zijn onafhankelijkheid behoudt, maar niet de vrijheid om een eigen buitenlands beleid te voeren. "De Verenigde Staten hebben een morele plicht om democratie en zelfbeschikking te verdedigen. Maar ze hebben ook de morele plicht om geen beloften te doen die ze niet kunnen nakomen."

En Obama heeft dan weer de taak dat aan de Amerikanen duidelijk te maken. Daarvoor is het beslist nodig dat hij een vlaggetje op zijn revers draagt. In de Amerikaanse media werd goedkeurend opgepikt hoe hij in Den Haag terloops Rusland 'een regionale mogendheid' noemde.

Maar wil zijn boodschap aankomen, in eigen land en in Moskou, dan moet hij serieuze medewerking krijgen van het Congres. Voor het opleggen van sancties heeft hij dat niet nodig, maar wel voor het verstrekken van hulp aan Oekraïne. En daar lijkt het nog niet erg op. Over een lening van een bescheiden miljard dollar brak deze week een politieke ruzie uit, omdat als onderdeel van dat hulppakket de VS akkoord zouden moeten gaan met een verandering van de spelregels bij het Internationaal Monetair Fonds. Dat zou Oekraïne, boven op de Amerikaanse steun, wel zeven miljard dollar extra financiële speelruimte opleveren. Maar de Republikeinen zijn ertegen, omdat de VS onder die nieuwe regels wat aan invloed zouden verliezen aan opkomende economieën als Brazilië en China, en zelfs Rusland.

Dinsdagavond legden de Democraten in de Senaat zich erbij neer dat die IMF-hervorming het niet zou halen, en daarmee blijven de VS de enige lidstaat die haar nog niet heeft aangenomen.

Het leiderschap van de vrije wereld mag dan een hoofdrol spelen in het Amerikaanse denken, afgezien van dat kleine vlaggetje heeft het vele gedaanten.

Commentaar in Amerikaanse media

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden