‘Als Bolsonaro wint, verlaat ik Brazilië’

Stoffige straten en half afgebouwde huizen in São Lourenço da Mata, een satellietstad van het Braziliaanse Recife.Beeld Hollandse Hoogte / AP

De verkiezingen van zondag in Brazilië lopen uit op een strijd tussen kiezers die de erfenis van de socialistische oud–president Lula verdedigen en aanhangers van de militaristische, rechtse Jair Bolsonaro. Voor de gezusters Da Silva is de terugkeer van Lula’s beleid de enige optie.

Eerst vertrokken haar man en oudste zoon naar São Paulo, op zoek naar werk. En dit jaar ging de broer van Lucilene Rosa da Silva naar Portugal, op zoek naar een beter leven. Oude tijden herleven in het arme noordoosten van Brazilië, dat altijd al een gebied was waaruit mensen vertrokken.

De 45-jarige Lucilene ondervindt het aan den lijve. Zij woont nog met haar zusters Lucindalva Rosa (51) en Luciana Rosa (42) in São Lourenço da Mata, een stad van een paar honderdduizend zielen met stoffige straten en half afgebouwde huizen. Het is een satellietstad van de metropool Recife, het gebied waar de linkse oud-president Lula vandaan komt en waar diens Arbeiderspartij nog altijd haar machtsbasis heeft.

Werkloosheid

Maar het gaat niet goed meer in São Lourenço, en ook niet met links. In de haven Suape bij Recife is door verminderde handel vanwege de economische crisis minder werk en dus is de werkloosheid gestegen.

De man van Lucilene verloor zijn baan in de bouw, nadat bouwgigant Odebrecht, een belangrijke werkgever in de regio, alle activiteiten had stilgelegd.

Beeld Sander Soewargana

Dat gebeurde na het corruptieschandaal ‘Wasstraat’, waarbij het bedrijf politici omkocht om lucratieve opdrachten bij de overheid te krijgen. Lula zelf werd in die zaak veroordeeld, waardoor hij zondag niet mag meedoen aan de verkiezingen – de aanzienlijk minder charismatische Fernando Haddad vervangt hem als kandidaat voor de Arbeiderspartij.

Subsidie voor de armsten

Alles was anders in 2003, bij het aantreden van Lula. De Braziliaanse economie floreerde en de linkse president had geld genoeg om sociale programma’s op te zetten. Zoals bijvoorbeeld de Bolsa Família, een kleine subsidie voor de armsten van zo’n 30 euro per gezinslid per maand.

Het linkse beleid had ook een ­directe impact op het leven van de gezusters Da Silva. “Het was niet langer zo dat je alleen maar geld had om te eten. Je kon er meer van doen”, vertelt Luciana, die net als haar zusters in de kledingbranche werkte. “We stuurden de kinderen naar de universiteit, mijn dochter is net afgestudeerd in geografie. We konden het vliegtuig pakken, we konden leuke dingen doen. Veel mensen hadden na een tijd Bolsa ­Família helemaal­­ niet meer nodig.”

De zussen Luciana, Lucindalva en Lucilene.Beeld wies ubags

“Lula schiep bijvoorbeeld ook gratis­­ tandheelkundige zorg voor ons. We hoefden niet meer krom te liggen om naar de tandarts te gaan.” De zussen zijn ervan overtuigd dat al deze zaken – de arme vliegt, gaat naar de universiteit en houdt zijn gebit­­ compleet dankzij de gratis tandarts – bij de rijke Brazilianen kwaad bloed hebben gezet en dat ze daarom willen dat de rechtse houwdegen Jair Bolsonaro zondag wint.

Lula’s sociale maatregelen maakten het voor mensen met een krappe beurs ook mogelijk om tegen een ­lager rentetarief een lening af te sluiten en zo wisten de zussen Da Silva het bescheiden huisje in de rua Nova Esperança – de Nieuwe Hoopstraat – waar ze geboren zijn, uit te bouwen tot een ruim huis waar ze alle drie met hun gezin kunnen wonen. De keuken biedt uitzicht op weelderige mangobomen en veel ander groen en in de verte flatgebouwen, die verraden dat het dorps aandoende São Lourenço toch wel een stad is.

Buikriem

Gelukkig maar dat de zussen hun geld in de jaren van voorspoed goed hebben besteed, want ze zijn terug op het niveau dat ze van hun inkomen alleen nog maar kunnen eten. Brazilië is sinds 2015 in een economische­­ crisis beland en de rechtse regering­­-Temer heeft de buikriem­­ stevig aangehaald.

Alleen Luciana heeft nog een vaste baan in de publieke gezondheidssector, Lucilene en Lucidalva hobbelen van het ene tijdelijke contract naar het andere. “Als Bolsonaro wint, kleedt hij de publieke sector zo uit dat zelfs Luciana’s baan in gevaar komt”, sombert Lucilene.

Haar man en oudste zoon zijn twee jaar geleden al naar São Paulo gegaan omdat ze geen werk meer hadden. “Ze werken daar in de bouw en hebben maar net genoeg om de huur te betalen”, vertelt Lucilene. De tranen staan in haar ogen als ze vertelt dat ze elkaar nauwelijks zien omdat reizen te duur is geworden; São Paulo ligt op ruim 2100 kilometer afstand. De twee kinderen van haar zoon, haar enige kleinkinderen, ziet ze niet opgroeien, zijn deel van het huis aan de Rua Nova Esperança staat leeg.

Nieuwe armoede

Velen in de streek, die altijd al tot de armste van Brazilië behoorde, hebben dit offer moeten brengen. Lucilene: “Doordat het zo goed ging onder Lula kwamen veel mensen terug, maar nu zie je weer het omgekeerde gebeuren.” Zij en haar twee zussen denken dat alleen Fernando Haddad een oplossing kan bieden voor de nieuwe armoede in de streek. Hij heeft beloofd werkgelegenheid te scheppen en het programma Bolsa Família uit te breiden.

“Maar als Bolsonaro wint, ga ik weg”, verklaart Lucilene gedecideerd. Hun enige broer, Jorge, is eerder in het jaar al naar Portugal vertrokken. Lucilene wil hem achterna als het zo ver komt.

Lees ook:

'Tropische Trump' ernstig gewond na steekpartij

Jair Bolsonaro, 63-jarige Braziliaanse politicus, populist en nog rechtser dan Trump, is neergestoken tijdens een campagnebijeenkomst neergestoken. Daardoor maakt hij nog meer kans om president van Brazilië te worden.

Braziliaanse Arbeiderspartij doet de ultieme noodgreep: ‘Haddad is Lula’

De populaire Braziliaanse ex-president Lula zit in de gevangenis en kan definitief niet worden herkozen. Op het nippertje schuift zijn partij nu een nieuwe leider naar voren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden