Alpendromen in geel, paars en knalroze

Ernst Ludwig Kirchner is vooral bekend vanwege zijn schilderijen van de grote stad. Het Singer Museum in Laren toont nu werk uit de jaren die hij doorbracht nabij het Zwitserse Davos.

Sommige tentoonstellingen lijken voorspelbaar. Bij Vincent van Gogh verwacht je treurig-kleurige landschappen, bij Piet Mondriaan vierkanten en bij Ernst Ludwig Kirchner de dames van de lichte zeden. De 'Kokotten', buiten op een drukke Berlijnse straat, of binnen en bloot.

Kirchner (1880-1938) stond in 1905 aan de wieg van Die Brücke, de expressionistische kunstenaarsbeweging uit Dresden die streefde naar een nieuwe kunst met veel kleur in schilderij en drukwerk, en met de bewegende, liefst naakte mens als favoriet onderwerp.

Het Kirchner Museum in Davos heeft een prachtige partij schilderijen, houtsnedes en foto's uitgeleend aan het Singer Museum. Een verzameling die een andere kant van Kirchner laat zien. Die Brücke was in 1913 uit elkaar gevallen, Kirchner was fulltime kunstenaar in Berlijn toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Zoals zoveel van zijn collega's meldde hij zich als soldaat, maar nog voordat hij het front bereikte, kreeg hij een zenuwinzinking en kwam, verlamd en zwaar verslaafd aan morfine en slaapmiddelen, terecht in Davos.

Kirchner herstelde, en vond de eenvoudige, bergachtige omgeving zo prettig dat hij zijn vriendin Erna, die tot die tijd in Berlijn zijn schilderijen had verhandeld, liet overkomen. En zo begon hij in zijn eenmanskunstenaarskolonie een tweede kunstenaarsleven.

In Laren sta je, na een korte introductie met Brücke-werken, midden in de alpenweides. Zonder skiliftjes (die waren er nog niet), en zonder sneeuw, want Kirchner was een koukleum en verbleef de wintermaanden liever binnenshuis met uit Berlijn overgekomen danseressen.

In eerste instantie behandelde Kirchner de zomerse bomen net als de Kokotten: het zijn kleurrijke personages (paars, geel, zelfs knalroze) die opgaan in hun omgeving. Al snel komen, als er geen naakte vriendinnen in de buurt zijn, de Alpenbewoners zelf naar voren, zoals boer Kaspar met z'n doorgroefde gezicht, in een houtsnede.

Een van de blikvangers van de tentoonstelling is een schilderij van drie oude vrouwen in hun dikke overjassen, streng maar tevreden neerkijkend op de toeschouwer.

Een grote troef is Kirchners fotografie: het museum in Davos heeft zo'n 900 negatieven van de kunstenaar in bezit, daarvan zijn er nu zo'n dertig opnieuw afgedrukt in Laren te zien. De foto's waren voor Kirchner slechts een hulpmiddel, ons geven ze een verhelderende blik in de keuken van de schilder. Zo vind je de drie dames van het schilderij terug op de fotowand verderop, maar dan voor een nietszeggende schuur in plaats van het berglandschap van het schilderij.

De landschappen en naakten veranderden in de loop der tijd: onder invloed van Picasso en Matisse (over wie Kirchner in toegezonden kunsttijdschriften las) zocht en vond Kirchner nieuwe vormen voor zijn kunst. De lijnen in de houtsnedes en schilderijen worden strakker, met grotere egale kleurvlakken, en blijven - heel knap - bewegelijk.

Het nationaal-socialisme duldde de vrije geest van Kirchner niet: maar liefst 650 van zijn werken moesten als entartete Kunst uit Duitse musea worden verwijderd, in 1938 maakte de kunstenaar, in paniek over de naderende oorlog, een einde aan zijn leven. De kunstgeschiedenis zag Kirchners 'tweede helft' erg lang als ingedutte imitatie, deze tentoonstelling bewijst overtuigend het tegendeel.

*****

'Kirchner. Paradijs in de bergen', t/m 10 april 2016 in het Singer Museum in Laren. Catalogus 29,90 euro.

Zelfportret, Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden