Almelo vult de textielgaten op

ALMELO - Het torentje staat er wat verloren en tegelijk parmantig bij. De stijl is een mengeling. Renaissance met wat Jugendstil. Het torentje resteert van het fabriekscomplex van de textielfabriek Koninklijke Nijverdal ten Cate in Almelo. Begin deze eeuw was het een jubileumgeschenk van het personeel voor een 50-jarige weverij, stuiver voor stuiver bij elkaar gespaard.

Het torentje blijft er staan: een contrasterende 'versiering' voor de moderne rechtbank van architect Cor Kalsbeek, die er achter in aanbouw is. Vergeleken bij het torentje een stoer gebouw dat een toegangspad krijgt met een koperen dak. De rechtbank maakt deel uit van een plan om het rommelige stationsgebied op een hoger niveau te tillen en te betrekken bij de al grotendeels gereconstrueerde binnenstad.

Twee jaar geleden kreeg Almelo daar de rijksprijs De Bronzen Bever voor. Het meer dan 800 jaar oude stadje is nòg aan het bekomen van de terugval die volgde op het ineenstorten van de textielindustrie. De textiel had een eeuw welvaart gebracht.

Toen het mis ging, sloeg de sluiting van de fabrieken letterlijk gaten in de stad. Almelo werd zieltogend en verpauperde onmiskenbaar. “Je zou er nog niet dood willen liggen”, geeft Albert Fien, hoofd afdeling ruimtelijke ontwikkeling van de stad, de sfeer van die tijd weer.

Almelo lijkt echter de weg terug te hebben gevonden. De gaten werden gevuld met pleinen, groen, woningen en winkels. Het halfvoltooide 'kruis' van doorgaande autowegen werd vervangen door een plan om de stad een besloten binnenstad te geven. Het lukte de verloren gegane centrumfunctie voor de streek te heroveren. Fien: “De mensen komen terug, het is gezellig.” Elementen uit de textieltijd zijn nog te herkennen, worden zelfs gekoesterd. Zoals de vroegere portierswoning met fabrieksschoorsteen in een vijfertje, nu een café met een vijverterras. Je hebt er uitzicht op een toren met het opschrift 'Twente', één van de twee torens die een tot school verbouwde fabriek markeren. “Dat waren watertorens wegens het brandgevaar in de fabriek, sprinkler-installaties in feite, toen al, in 1910”, zegt Fien.

De welvaart neemt weer toe nadat enkele nieuwe bedrijven zich vestigden. De werkloosheid is teruggelopen, maar nog altijd fors. Vooral in Almelo zelf. Van elke twee nieuwe arbeidsplaatsen is er één voor iemand uit de 'regio'. De textiel lokte indertijd veel buitenlandse werknemers, van wie een groot deel na de teloorgang van die industrie niet weer aan de slag kwam. En de tweede generatie allochtonen heeft zich inmiddels aangediend.

De Bronzen Bever van twee jaar geleden was volgens Fien een impuls op de ingeslagen weg verder te gaan. Het geld van de prijs werd besteed aan een workshop over het braak liggende Havengebied, waar nu onder meer de rechtbank komt. Het gedempte Overijssels kanaal wordt deels weer open gegraven. De gevel van de rechtbank komt er parallel aan te liggen. Op de Kanaalkade komen zeven beelden. “Er is gekozen voor een beeldengalerij van de top van de huidige Nederlandse beeldhouwers”, aldus Fien. De beelden worden gemaakt door Sigidur Gutmundson, Jan van Munster, Pjotter Müller, Marinus Boezem, Siepman van de Berg, Dree Wapenaar en Joost van de Tooren.

De rechtbank krijgt Shed-daken met glas, van die schuine daken die kenmerkend waren voor de textielfabrieken die vroeger tot midden in Almelo stonden. Van buitenaf is dat nauwelijks te zien. Vanuit de rechtszalen wel: iemand die veroordeeld wordt, moet het licht kunnen zien. De filosofie van het rijk is dat het recht het licht moet kunnen verdragen, heeft rijksbouwmeester Rijnboutt al eens als 'filosofie van het rijk' verkondigd. Vandaar dat de Shed-daken een glasstrook hebben. Zij het alleen de smalste strook en dan ook nog met draadglas.

Het recht wordt in Almelo nu nog gesproken in verouderde gebouwen in de binnenstad. Justitie en rijksgebouwendienst hebben jaarlijks 120 miljoen (project JR 120, Justitie-Rijksgebouwen 120) te verstouwen in de bouw van onder meer rechtbanken en gevangenissen. Almelo heeft beide en viel in de prijzen. Aan de rand van de stad komt een nieuw huis van bewaring. De rechtbank komt dus in een gebied dat tegen het centrum leunt. Dat was trouwens een eis van justitie en de Rijksgebouwendienst om te bouwen op een plek die past in het rijksbeleid om publiek trekkende gebouwen te plannen bij knooppunten van openbaar vervoer.

Nijverdal ten Cate heeft zijn zetel nog altijd in Almelo en een deel daarvan moest wijken voor de rechtbank. Het hoofdkantoor was in 1963 een schepping van wijlen Jacob Bakema, één van de eerste gebouwen met een spiegelwand. “Een prototype van wat we nu verfoeien”, geeft Fien toe. Toch blijft het kantoor gehandhaafd. “Dat doen we bewust. Je kunt het ook zien als een toch wel belangrijk stukje architectuur uit de voorbije decennia. Gebouwen uit de jaren '60 zijn vogelvrij verklaard. Over 20 jaar zeggen we misschien waar is onze architectuur uit de jaren '60 gebleven? Er zijn ook inderdaad foeilijkelijke bij, maar sommige tonen toch ook een fris modernisme.”

Het nieuwe basisplan van het stationsgebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de rechtbank. De kans is echter aangegrepen om ook andere zaken recht te trekken. De NS-perrons en de bushaltes, nu nog zo'n tien minuten stappen, worden naar elkaar toegetrokken. Een luchtbrug, als onderdeel daarvan, wordt tevens benut voor een doorgaande fietsroute over de spoorbaan èn het Overijssels kanaal. Fien: “Alle middelbare scholen staan aan de noordoostkant van de stad en de leerlingen wonen in de wijken aan de westkant. Ze kunnen nu op twee plaatsen het spoor oversteken en dat leidt vooral bij één overgang tot soms gevaarlijke situaties. Sommige leerlingen hebben er een handje van om tussen de halve spoorbomen door te slalommen.” De fietsroute maakt hier een einde aan.

Water neemt ook een belangrijke plaats in. Ooit lag er een haven in het hartje van de stad. Die is gedempt, de vijver met terrasje en fabrieksschoorsteen verwijst er nog naar. Eigenlijk had Almelo het Overijssels kanaal, nu dat toch weer deels open wordt gegooid, het liefst tot het vijvertje door getrokken. Een kruisende weg verhindert dat echter. Wel komt meer naar de stadsrand een toeristisch haventje. Het 'gat' voor die haven moet er tòch komen, omdat die plek is vervuild door een autosloperij die er jarenlang is geweest.

Behalve de rechtbank krijgt Almelo er in het centrum nòg een nieuw gebouw bij, een bibliotheek die woensdag wordt geopend door koningin Beatrix. Dit gebouw staat niet in het Havengebied, maar is wel een schakel om dat gebied met de binnenstad te verbinden. De bibliotheek is een zeer open gebouw van Henk Döll, met als extra lokkertje een Grand café. De gevel vormt een nieuwe wand langs het Stadhuisplein.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden