Alles willen zijn voor de zonderlingen

Zweedse schrijfster belicht in roman de onvolmaakte levens in ziekenhuis Beckomberga

Jackie is net veertien, als haar vader Jim in het Stockholmse psychiatrische ziekenhuis Beckomberga belandt. In de jongste roman van de Zweedse Sara Stridsberg, 'De zwaartekracht van liefde', zien we het meisje dag na dag naar de instelling komen om haar vader te bezoeken, hoewel die maar niet kan besluiten of hij van zijn dochter houdt of niet.

Het komen en gaan van het meisje is van een ongekende troosteloosheid. Haar moeder, die de situatie niet aankan, verblijft het liefst in het buitenland. Dochter Jackie kan gaan en staan waar ze wil. Ze loopt rond in een oude bontjas die haar iets van een verlopen Lolita geeft - een figuur die Stridsberg ook al opvoerde in 'Darling river' - en is oneindig eenzaam. Bij haar vader in de psychiatrie zoekt ze een geborgenheid die op die plek nauwelijks te vinden is. Gaandeweg leert ze de patiënten en het personeel van de instelling kennen. De gekke Sabina, die plompverloren in nachtjapon en laarzen over de terreinen struint. Paul, een enorme, zwijgzame kerel, die in een ver verleden zijn vrouw heeft vermoord. Dokter Edward Winterson, die de patiënten meeneemt naar twijfelachtige feesten in de stad. En verpleegster Inger Vogel, die in ruil voor seks bereid is de medicijnenkast voor haar patiënten te openen. Stridsberg vertelt het niet zomaar rechttoe rechtaan, maar in anekdotische flarden waaruit de waanzin spreekt. Maar meedogenloos is de schrijfster nooit. Integendeel, ze vereenzelvigt zich dermate met de mensen die op de afgrond balanceren, dat ze dit perspectief als het ware aannemelijk en 'normaal' maakt.

Zoals in al Stridsbergs romans - 'Darling river', 'Happy Sally' en 'De droomfabriek' - is ook in dit boek de natuur beangstigend en desolaat, de perfecte weerspiegeling van de gemoedstoestanden van haar gebroken personages. 'De vogels krijsen als gekken in de bomen, lange gekwelde kreten', lezen we. Of: 'Kapotte wolkjes, alsof ze aan de randen zijn uitgelopen.' Stridsberg schrijft enorm poëtisch, ze vangt de sfeer van wanhoop, eenzaamheid en waanzin op zo'n manier dat het ongemakkelijk wordt. Maar de stemming die ze creëert, is onovertroffen: geloofwaardig en meeslepend ondanks de lastige thematiek.

'De zwaartekracht van liefde' gaat niet alleen over een reeks ontwrichte personages, de roman biedt ook een soort beknopte geschiedenis van de psychiatrische instelling Beckomberga bij Stockholm, die op haar hoogtepunt in de jaren vijftig liefst 2000 patiënten telde.

'Architect Carl E. Westman is de schepper van wat ooit een van Europa's grootste psychiatrische ziekenhuizen zal worden. Op zijn grote tekentafel bij de Gezondheidsraad breiden de schetsen zich uit van een kleine stad aan de rand van de hoofdstad die ruimte moet bieden aan alles voor de zonderlinge mens.'

Stridsberg wilde een genuanceerd beeld schetsen van de instelling, die voor de inwoners gevangenis en toevluchtsoord tegelijk was. Ze is zich ervan bewust dat er in psychiatrische ziekenhuizen enge dingen zijn gebeurd, maar wil het ook hebben over de goede bedoelingen die schuil gingen achter de creatie ervan: de ambitie om een huis te maken voor wie nergens heen kon. "Het is gemakkelijk om de instelling te idealiseren als de perfecte plek waar al datgene gedaan zal worden wat wij mensen niet kunnen opbrengen voor elkaar te doen. Tegelijkertijd is ze angstaanjagend omdat ze het onvolmaakte in ons vertegenwoordigt: mislukking, zwakte, eenzaamheid."

Als Beckomberga in 1995 wordt opgeheven, komen de inwoners op straat te staan. De taferelen waarin psychiater Janowski praat met Olof, 'de laatste patiënt', zijn hartverscheurend. Want Olof verblijft al zijn hele leven op de plek. Zoals hij zelf verklaart, heeft hij daar 'zijn thuis' en 'al zijn vrienden'. De wereld daarbuiten beangstigt hem dermate dat de lezer makkelijk kan voorvoelen hoe het hem daar zal vergaan.

Sara Stridsberg: De zwaartekracht van liefde Vert. Janny Middelbeek-Oortgiesen. Hollands Diep; 349 blz., euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden