Alles voor de heilige zaak

Is de islam verantwoordelijk voor de misdaden die in zijn naam worden gepleegd? De daders van de aanslag op Charlie Hebdo beriepen zich op Allah, maar daarmee is niet alles gezegd.

De mannen die de redactie van Charlie Hebdo onder vuur namen, wisten wat ze deden: in de naam van God - 'Allah Akbar!' - herstelden ze de eer van de profeet. Het overhalen van de trekker was voor hen een religieuze daad, een islamitische noodzaak, en ze zouden niet willen dat het anders gezien werd, bijvoorbeeld als de ontsporing van falende mannen uit een gemarginaliseerd migrantenmilieu. Nee, het ging hen om een heilige zaak.

Daarmee stelden ze die zaak - al zagen ze dat zelf ongetwijfeld anders - in het kwaadst mogelijke daglicht: als dit de islam is, of erger nog: religie in het algemeen, dan is iedereen liever heiden. En het helpt niet om te roepen dat de werkelijke islam een geloof van vrede is, daarvoor ontploffen te veel bommen en wordt te veel geschoten; er vloeit zoveel bloed in de naam van Allah, dat het onmogelijk is geen vragen te hebben aan het adres van de islam.

"Niet alle moslims zijn terrorist, maar alle terroristen zijn wel moslim," zei een jonge Fransman gisteren op de voorpagina van deze krant. Laat hij het overdreven hebben - eerder deze week vond nog een links-radicale zelfmoordaanslag plaats op een politiebureau in Istanbul - erg ver zat hij er niet naast. Volgens een opgave van het Amerikaanse Nationale Anti-Terrorisme Centrum (NCTC) waren soennitische moslims (met name Al-Qaida, tegenwoordig ook IS) in 2011 verantwoordelijk voor ongeveer 70 procent van alle terroristische moorden in de wereld. Dat zal sindsdien niet minder zijn geworden.

Natuurlijk geeft zo'n statistiek te denken, maar deze cijfers vertellen niet het hele verhaal. Er moet aan toegevoegd worden dat volgens hetzelfde NCTC 82 tot 97 procent van de slachtoffers óók moslims waren, en dat van de 1,6 miljard moslims wereldwijd de overgrote meerderheid vredelievend is - een open deur, maar daarom niet minder waar. Dat maakt het onmogelijk te roepen dat 'de islam' de wortel is van alle kwaad, al blijft het natuurlijk even onmogelijk islamitisch geweld los te zien van de islam.

Stéphane Charbonnier, de doodgeschoten hoofdredacteur van Charlie Hebdo, was zelf de laatste om alle moslims verantwoordelijk te stellen voor het geweld in Allahs naam. In een interview met de Volkskrant zei hij twee jaar geleden: "Of de islam samengaat met democratie hangt af van de interpretatie. Ook de Bijbel en de Thora bevatten gewelddadige teksten. Christenen en joden hebben geleerd die niet letterlijk te nemen. Het grootste deel van de moslims neemt de Koran ook niet letterlijk, anders stond de wereld er nu heel anders voor."

Oorlogsretoriek

Uiteindelijk is het de vraag of het bestaan van religieuze teksten, al dan niet letterlijk genomen, verklaart waarom mensen anderen het recht op leven te ontzeggen. De geschiedenis suggereert iets anders, namelijk dat mensen allerlei redenen kunnen hebben om toe te geven aan de impuls om geweld te gebruiken. Karen Armstrong concludeert in haar jongste boek 'Fields of Blood, Religion and the History of Violence' dat wat in oorlogsretoriek 'geloof' heet, in werkelijkheid een amalgaan is van religieuze, politieke, sociaal-economische en culturele elementen. Dat God voor de wagen wordt gespannen, wil lang niet altijd zeggen dat er een metafysische strijd wordt gevoerd.

Uit de Europese geschiedenis blijkt bovendien dat de verhuizing van de religie naar het privédomein niet automatisch leidt tot vrede, zelfs het totale afzweren van elke vorm van geloof lijkt het paradijs niet dichterbij te brengen. Na de Franse Revolutie, die een einde maakte aan de heerschappij van de katholieke kerk, volgde een orgie van geweld, en vervolgens bleken nieuwe denksystemen de functie van de religie over te nemen: het werd nu een eer te sterven voor de natie, in plaats van voor God. Qua bloedvergieten betekende dat geen enkele vooruitgang.

Niet alleen kon vrolijk verder worden gevochten tegen andere naties, ook binnen de eigen natie bleken voldoende tegenstanders te vinden die uit de weg geruimd moesten worden.

De Britse historicus Lord Acton zag eind negentiende eeuw al aankomen wat het nationalisme teweeg zou brengen. "Naar gelang de menselijkheid en de beschaving van de dominante groep die alle rechten in een gemeenschap claimt, zullen minderwaardige rassen worden vernietigd of gereduceerd tot ondergeschiktheid." Toen was het nazisme nog ver weg, en moesten de 94 miljoen slachtoffers van het communisme (aldus 'Le Livre noir du communisme') nog volgen.

Het punt is dat de mens een behendig wezen is, dat is staat is zijn agressie te rechtvaardigen door welk ideaal dan ook. Matthias Smalbrugge, hoogleraar kerk en cultuur aan de Vrije Universiteit, voerde eerder in Trouw aan dat zowel de gewelddadigheid als de religiositeit deel uitmaakt van onze natuur. "Op zich is religie - mensen die het gevoel hebben dat het heilige bestaat - iets heel moois. Het is een grote kracht in het leven, net als creativiteit, liefde en ambitie. Maar al die krachten hebben zowel een voorkant als een achterkant; ze kunnen verheffen, maar ook terneer drukken. Liefde kan hartstikke mooi zijn, maar ook neerkomen op slaafse gebondenheid. Waar gaat aanbidden over in onderwerping? Waar gaat verrukking over in angst? Net als bij die andere krachten weten we bij geloof ook niet hoe het misgaat. Waar geloof overgaat in fundamentalisme, weten we nog net. Maar waar gaat het fundamentalisme over in geweld? Waarom ontstaat er in Staphorst geen geweld en wel in het Midden-Oosten?"

Hamvraag

Dat is waarschijnlijk inderdaad de hamvraag, zeker als je bedenkt dat het karakter van de verschillende religies, levensbeschouwingen en ideologieën niet lijkt te bepalen hoe ontvankelijk ze zijn voor de verleiding van het zwaard. De vriendelijke boeddhisten met hun yoga blijken in Burma en Sri Lanka net zo vatbaar voor geweld als welke moslims dan ook, zodat je het gevoel bekruipt dat de omstandigheden op z'n minst óók een rol spelen.

In een essay over 'de psychologie van de zelfmoordterrorist' beschrijft de Duitse denker Hans Magnus Enzensberger 'de radicale verliezer' als prototype van de pleger van politiek geweld. Kenmerkend is het gevoel buitengesloten te zijn of bedreigd te worden, vervolgens is volgens Enzensberger 'een soort ideologische ontsteking' nodig om dit om te zetten in geweld. "Om het even of het om religieuze of politieke doctrines gaat, om nationalistische, communistische, racistische dogma's - elk sektarisme is in staat de latente energie van de radicale verliezer te mobiliseren."

De mantel van het hogere doel verschaft de verliezer een besef van eigenwaarde dat niets of niemand anders hem kan geven. Hij stijgt boven zichzelf uit en vereenzelvigt zich volledig met de Almachtige, er is geen verschil meer tussen het verdedigen van zichzelf en van Allah, en zijn eigen vijanden zijn de vijanden van God geworden; zij verdienen de doodstraf. Smalbrugge stelt daar een meer ontspannen religie tegenover, waarin de mens zich niet de autoriteit van God toemeet, maar juist beseft 'dat er iets groter is dan jij'.

Dat Iets heeft geen verdediging nodig, al helemaal niet tegen de tekeningen van oneerbiedige cartoonisten. Op Twitter figureert een grapjas die zich voordoet als 'God'. Zijn bijdrage naar aanleiding van Charlie Hebdo: 'Ik ben de Heer uw God, de Koning van het Heelal, de alomtegenwoordige en almachtige Schepper van ruimte en tijd, en ik kan wel tegen een fucking joke.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden