Alles praat met alles

De mogelijkheden van de elektronische communicatie zijn nog lang niet uitgeput. Dankzij een vinding van Jaap Haartsen kan binnenkort per laptop een tekst uitge draaid worden op een printer die elders staat of kan bij een bezinestation aan de tank betaald worden via de gsm.

Gewichtig kijkende mannen praten tegen een groen knipperlichtje naast hun mond. Jongeren wiegen hun hoofd op de maat van muziek uit oortelefoontjes. Nergens is een draadje te bekennen. Kleine Paula speelt met een pop die zinnige antwoorden geeft op haar vragen. En midden in de nacht rekenen automobilisten bij een gesloten benzinepomp af met behulp van hun mobieltje.

Denk, als u dit straks om u heen ziet gebeuren, aan de naam van Jaap Haartsen en de naam Bluetooth. Jaap Haartsen, een 37-jarige Nederlander in Zweedse dienst, heeft de afgelopen zes jaar bij Ericsson Bluetooth ontwikkeld. Dit goedkope radiosysteem moet in zo ongeveer alles worden ingebouwd wat op stroom werkt of kan werken, opdat alles draadloos met alles in contact kan staan. Daar streeft niet alleen telecomfabrikant Ericsson naar, maar inmiddels ook een groep van zo'n tweeduizend andere bedrijven.

Afgelopen dagen hebben de eerste Bluetooth-producten onder de kerstboom gelegen. Dat zijn om te beginnen uiteraard mobiele telefoontjes van Ericsson. Die ogen als gewone gsm-telefoontjes, maar hebben als extraatje een draadloze headset: een luidsprekertje over het oor met een steeltje eraan waarin een microfoontje is verwerkt. En een klein groen knipperend lichtje.

,,Daaraan zie je dat hij aanstaat'', legt Jaap Haartsen uit, terwijl hij het koptelefoontje aan zijn oor hangt. Haartsen spreekt de naam van zijn vrouw uit en twee meter verderop verschijnt de mededeling calling home op het telefoontje dat daar ligt. Spraakherkenning is al niet echt nieuw meer, maar in combinatie met de draadloze verbinding tussen microfoon en telefoon oogt het toch weer behoorlijk futuristisch.

Haartsen glundert bij de bewonderende blikken voor zijn vinding. In zijn weinig spectaculair ogende kantoor in Emmen heeft hij het zo te zien naar zijn zin. Dat lijkt vreemd: een man die voor zijn bedrijf een goudmijn heeft aangeboord, zit op een provinciaal kantoor op het Nederlandse platteland, ver weg van het zenuwcentrum voor zijn revolutionaire uitvinding in het Zweedse Lund.

Wil Haartsen niet veel liever in Zweden aan zijn Bluetooth werken? ,,Nee hoor. Ik heb hier zelf voor gekozen. Dat is ook het mooie van mijn positie. Dankzij Bluetooth krijg ik van Ericsson de vrijheid zelf te bepalen waar ik werk. Ruim twee jaar geleden verhuisde ik samen met mijn vrouw en kinderen op eigen verzoek van Zweden naar Nederland. Zoals ik eerder op eigen verzoek vanuit de VS naar Zweden ging omdat ik weer in Europa wilde zijn.'' Inmiddels heeft Haartsen nog een extra reden om in Nederland te wonen. Hij is sinds een halfjaar deeltijdhoogleraar aan de Technische Universiteit Twente. Eén dag per week doceert hij er mobiele radiocommunicatie.

Het verhaal van Bluetooth, genoemd naar de viking-koning Harald Blauwtand die in de tiende eeuw Noorwegen en Denemarken onder zich verenigde, begint officieel in 1994, als Haartsen de opdracht krijgt om een goedkoop radiosysteem te bedenken waarmee tal van apparaten met elkaar kunnen communiceren. Haartsen: ,,Eigenlijk kun je al een jaar verder teruggaan. Want een telefoontje met een draadloze headset was er al in 1993. Toen men dat zag, werd meteen gedacht dat zo'n systeem ook interessant zou zijn om computers draadloos data te laten overseinen naar printers en andere apparaten. En als je dan toch bezig bent, dan ga je je ook afvragen of niet overal de kabels wegkunnen. Maar dat kon dus niet met de techniek van die eerste headset. Dus mocht ik gaan zoeken naar een alternatief.''

Haartsen zit op dat moment bij Ericssons vestiging in North Carolina in de Verenigde Staten. In 1990 koos hij, na zijn afstuderen aan de TU Delft op chiptechnologie, voor Ericsson omdat het Zweedse bedrijf hem de gewenste baan in het buitenland kon bieden. Daar bouwt hij bij zijn chefs zoveel krediet op dat hij een tijdje mag pionieren bij de zoektocht naar het universele radio-communicatiesysteem.

Dat systeem moest aan een paar voorwaarden voldoen. Om het overal in te kunnen toepassen moest het klein zijn, weinig energie gebruiken en goedkoop kunnen worden gemaakt. Maximaal vijf dollar per chip, dat was het uitgangspunt. Maar daarmee hield het niet op. ,,Het moest ook wereldwijd bruikbaar zijn'', aldus Haartsen. ,,Bij vaste pc's is dat niet belangrijk, maar met al die laptops van tegenwoordig wil je ook in het buitenland een stuk tekst kunnen printen of via je mobiele telefoon kunnen versturen zonder met draadjes te moeten knoeien.''

,,Gelukkig ontdekte ik dat er wereldwijd een zogeheten ISM-radioband, de industrial, scientific and medical band, bestaat waarvan iedereen gratis gebruik mag maken. Overal kun je dus dezelfde frequenties voor je radiosysteem benutten en bovendien hoef je er nergens licentierechten voor te betalen, zoals bij de gsm-band. Een nadeel is wel dat die band al druk gebruikt wordt en dat je er dus goed voor moet zorgen dat de zendertjes elkaar niet storen.''

Dat laatste lijkt helemaal een probleem te worden als straks honderden tot duizenden mensen bijeen zijn in een kleine ruimte, zoals in sportstadions of bij popconcerten, en iedereen een telefoontje, fototoestel of walkman bij zich heeft met een Bluetooth-chip erin. Terwijl links en rechts de toegangspoorten, cola-automaten, speakersystemen en afstandsbedieningen van auto's er ook vol mee zitten. Als dan alles met alles gaat communiceren wordt het een chaos in dat kleine ISM-deeltje van de ether.

De manier waarop die chaos wordt voorkomen, is vermoedelijk de belangrijkste uitvinding die Haartsen op zijn naam heeft staan. ,,Voor Bluetooth delen we de ISM-band op in 79 kleine stukjes. Als twee apparaten contact met elkaar hebben, springen ze razendsnel van het ene frequentiestukje over op het andere. Ze spreken daarvoor een unieke volgorde af. Apparaten in de buurt gebruiken dezelfde frequentiestukjes, maar in een andere volgorde. Als ze toevallig op hetzelfde moment op hetzelfde frequentiestukje zitten, moet er even onderling iets worden geregeld, maar in de praktijk geeft dat geen problemen. We hebben tests gedaan in collegezalen met honderd man en als die tegelijk gegevens gingen overseinen, zakte de datasnelheid met slechts vijf tot tien procent.''

Haartsen werkte aanvankelijk in zijn eentje aan het bijzondere project en kreeg na de eerste successen steeds meer versterking. ,,Na twee jaar was het idee in principe af en heb ik me een jaartje met wat anders beziggehouden. Anderen zetten de verdere uitwerking voort. In 1997 vond Ericsson het idee rijp genoeg om er producten mee te gaan maken en vanaf dat moment is de zaak heel hard gaan rollen.''

Dat heeft alles te maken met een ogenschijnlijk gewaagde stap van Ericsson: het bedrijf ging de technologie gratis beschikbaar stellen. Haartsen: ,,Ericsson is een telecom-specialist. Als we het systeem ook in computers, printers, televisies en andere producten willen hebben, dan kan dat niet zonder partners uit die sectoren, zo realiseerden we ons.''

Het begon in 1998 met een paar partners, zogeheten promotors, zoals IBM en Intel. Vorig jaar kwamen daar in een tweede kopgroep de associates bij, bedrijven als Philips en Sony, die ook nog een aandeel in de ontwikkeling van de technologie leveren. En inmiddels staan ongeveer tweeduizend namen ingeschreven op de lijst van 'aannemers', bedrijven die Bluetooth in hun producten gaan toepassen.

Zij mogen de technologie allemaal gratis gebruiken. Toch hoopt Ericsson er veel geld aan te verdienen. Haartsen: ,,Neem Intel. Die kan zelf uitzoeken hoe je een Bluetooth-functie zo energiezuinig en goedkoop mogelijk in een andere chip integreert en dan hoeft Intel ons niets te betalen. Maar Intel geeft er de voorkeur aan om wat wij op dat vlak al hebben bedacht van ons te kopen. Wij hebben, omdat we er al zo lang mee bezig zijn, een grote voorsprong bij tal van ontwikkelingen.''

Is Bluetooth nu nog wel interessant voor een onderzoeker als Haartsen? Het systeem is immers in de fase van toepassingen gekomen.

,,Ik vind het nog altijd heel leuk hoor'', verzekert hij. ,,Ik werk al weer aan een volgende versie. Versnelling van het dataverkeer is de eerstvolgende grote hobbel die we moeten nemen. De huidige versie is zeer geschikt om spraak en niet al te grote hoeveelheden data te verwerken. Waar we naar toe willen is dat de videorecorder draadloos verbonden is met de tv en dat je foto's uit een digitale camera snel kunt overseinen naar een computer of zo. Daarvoor werken we nu, samen met specialisten van andere bedrijven, aan een versie met veel hogere snelheden.''

Over vier jaar zullen er, zo voorspellen sommige marktonderzoekers, op de wereld al een miljard apparaten rondslingeren met een Bluetooth-chip erin. Is dat niet wat erg optimistisch? Haartsen: ,,Ik denk het niet. Kijk alleen al naar de telefoontjes. Volgend jaar worden er ruim een half miljard gemaakt. Die zijn nog niet allemaal voorzien van een Bluetooth-chip, maar hun aantal kan snel groeien.''

Elke chip is een kleine zender en als de verwachtingen uitkomen omringt de mens zich dus met straling, terwijl er nu al discussies zijn over de straling van de gsm-telefoon. Kan dat de opmars van Bluetooth niet ernstig belemmeren? ,,Bij gsm is al geen effect van die straling gemeten. En Bluetooth werkt slechts over zeer korte afstand, tien tot honderd meter, waarbij de straling slechts één duizendste is van die bij gsm. Nee, dan weet ik wel andere dingen waarover we ons gezondheidszorgen moeten maken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden