Alles komt terug

Met glinsterende oogjes trekt Don Fernando een gordijn weg in zijn kleine woonkamer. Erachter, in een hoek, glinsteren de vijf geweren die het dorp hebben gered van de ondergang netjes in het vet. Bijna tien jaar nadat Fernando en de andere boeren van Chaca hiermee een einde maakten aan de aanvallen van het Lichtend Pad, staan ze nog steeds gebruiksklaar. ,,Voor als ze terugkomen'', zegt de 62-jarige boer.

Sinds de val van de regering van Alberto Fujimori in november is de angst voor geweld toegenomen. ,,Fujimori was de man die ons aan de wapens hielp'', zegt Fernando. ,,Wie gaat ons beschermen nu hij weg is?''

Het vertrek van Fujimori, die sinds 1990 als een keizer over Peru regeerde, is in de Andes niet met gejuich ontvangen. Terwijl in de steden de kurken van de flessen gingen, sloeg in de bergen veel boeren de schrik om het hart.

Voor hen stond Fujimori synoniem voor het einde van de terreur. In een paar jaar tijd maakte hij korte metten met Sendero Luminoso, het Lichtend Pad, dat in de jaren zeventig en tachtig brandschattend en moordend door de Andes trok. De volgelingen van Abimael Guzm n wilden Peru omvormen tot een boerenstaat op maoïstische grondslag. Wie tegen was, moest dood. Hele dorpen werden uitgemoord. Wie gespaard werd, was verdacht voor het leger en werd door de militairen alsnog van kant gemaakt, want ook die gingen hardhandig te werk. Vele tienduizenden verloren het leven. Honderdvijftigduizend mensen sloegen op de vlucht.

Centrum van de gruweldaden was Ayacucho. De bewoners herinneren zich maar al te goed de avondklok die het leven na vijf uur onmogelijk maakte. 's Avonds marcheerden de mannen van Guzm n over straat en kalkten de muren vol voor hun boerenrevolutie. Achter gesloten luiken werd gebeden dat er die nacht niet zou worden aangeklopt om vaders en broers op straat te villen. De volgende ochtend hingen straathonden met doorgesneden keel aan de lantaarnpalen op het plein.

Ook het leger hield huis. Vermeende senderistas werden vermoord en in het ravijn gegooid naast de school, waar ze onder het oog van de kinderen werden opgevreten door de honden. Maar de grootste slachtpartijen vonden plaats in de bergen rond Ayacucho, in straatarme, geïsoleerde dorpen als Chaca, op de koude hoogvlaktes diep in de Andes.

De Chacanen moesten niks hebben van Sendero. De rebellen kwamen eens per week maar niemand wist wanneer. 's Avonds vluchtten de boeren de bergen in. Als ze terugkwamen, vonden ze hun vee afgeslacht en hun huizen verbrand. Van de achtergebleven mannen waren er altijd wel een paar vermoord. Met op stokken gebonden messen waren ze geen partij voor de senderistas. Een tiende van de duizendkoppige bevolking verloor het leven.

Onder Fujimori werden de boeren in de conflictgebieden beter bewapend en getraind door de militairen. Deze vorm van zelfverdediging speelde uiteindelijk een doorslaggevende rol bij de ondergang van het Lichtend Pad.

Onder de stoffige galerijen op het plein in Ayacucho plukken Indiaanse vrouwen met zwarte hoeden aan hun vlecht. Schoolkinderen bereiden zich voor op het feest van de zoveelste patroonheilige. Weinig doet nog denken aan de gruwelijke taferelen van destijds. De restauratie van pleinen en koloniale gebouwen moet toeristen trekken. Hard opschieten doet dat niet. De indianenmarkten en de 33 kerken maken Ayacucho schilderachtig en authentiek, maar het is onvoldoende om de stad te ontdoen van zijn smoezelige imago. Straatbendes ondergraven de veiligheid. Het voormalige bolwerk van terreur is bezig te vervallen in werkloosheid, criminaliteit en alcoholisme.

De angst voor terugkeer van de guerrillaterreur lijkt niet erg reëel. ,,Lichtend Pad vormt geen bedreiging meer voor de vrede in Peru'', zegt directeur Jeffrey Gamara van het Onderzoeksinstituut voor Vrede in Ayacucho. Na de arrestatie van leider en ideoloog Abimael Guzman in 1992 was het voor de beweging vrij snel afgelopen. In Lima kwam een einde aan de bomaanslagen en in de provincie keerden boeren terug naar hun akkers.

Alleen in het oosten van de provincie houden kleine groepjes van Sendero zich nog in leven met struikroverij. En wat voor geruststellende analyses er ook zijn, veel boeren zien hen als de kiem voor een nieuwe beweging, zij het met een meer publieksvriendelijke strategie. Ze schieten geen boeren meer dood en ze zouden tegenwoordig zelfs wat geld achterlaten voor de kippen die ze meenemen.

Gamara ziet het wegnemen van de angst bij de bevolking als een van de moeilijkste taken. ,,Het hangt samen met hun opvatting dat tijd niet lineair is maar circulair'', zegt hij. ,,De boeren geloven heilig dat alles wat gebeurd is weer een keer zal gebeuren.'' Fujimori heeft altijd slim gebruikgemaakt van die angst, vooral in verkiezingstijd. Hij waarschuwde dat de terreur op de loer lag en dat alleen een stem op hem de rust kon verzekeren. Voor de verkiezingen van april vorig jaar zou hij nog als terrorist verklede militairen op pad hebben gestuurd om de boeren angst in te boezemen en zo een stem op zijn partij veilig te stellen.

José Coronel, deskundige op het gebied van Lichtend Pad, heeft ze van dichtbij gezien. ,,Met hun mooie gepoetste laarzen en hun schone nagels zag je meteen dat het soldaten waren'', lacht hij. ,,Echte senderistas zien er uit als luizendragers, met vuile kleren en slechte wapens.''

Coronel noemt de angst voor Sendero een 'terreur van spoken', het gevolg van politieke intimidatie en onverwerkte trauma's uit het verleden. ,,Lichtend Pad heeft geen toekomst in Ayacucho. Er zijn geen leiders en de jeugd heeft geen ideologie meer. Ze gaan liever werk zoeken in de stad.'' De militairen zouden de mythe van Lichtend Pad instandhouden om zichzelf niet overbodig te maken, en Fujimori deed eraan mee om de militairen te vriend te houden, zegt Coronel.

Don Fernando duikt nog dieper zijn donkere woning in. Er klinkt gerommel. Na een korte maar hevige zoektocht komt hij terug met een balkje en een ijzeren pijp. Het is de eerste generatie schiettuig van Chaca. ,,Wij maakten zelf het houten handvat, een technicus op de kazerne deed het mechaniek. Hiermee durfden we de terroristen achterna te gaan.'' Met een oog loert hij langs de pijp door de deuropening, legt aan op de besneeuwde toppen aan de andere kant van het dal en haalt de trekker over. 'Plok' doet het ding. Even voelt de oude Fernando zich weer de held van weleer. Hij voerde de boerenbrigade aan die Chaca verdedigde tegen de maoïsten van Lichtend Pad. Zelf verloor hij een broer en zag hij hoe de zoon van de landheer in mootjes werd gehakt.

Chaca heeft zijn huidige vorm in zekere zin te danken aan het geweld. Vroeger woonden de boeren verspreid over het gebied, maar door de voortdurende aanvallen gingen ze de huizen dichter bij elkaar bouwen. Dat bood meer bescherming. Nu is Chaca een echt dorpje. De regering heeft een schooltje laten bouwen en een piep klein gemeenschapshuis. En eens per week komt er een dokter. Welvarend zijn ze niet geworden, maar het zijn belangrijke verbeteringen.

Fernando maakt een praatje met de buren. Langs het pad zijn mannen balken aan het hakken uit een boomstam. Er wordt volop bijgebouwd. Nog steeds keren mensen terug die het dorp indertijd zijn ontvlucht. De regering van Fujimori heeft naar eigen zeggen 12 500 ontheemden met woningen, zaaigoed en vee geholpen bij terugkeer naar hun dorpen.

,,De armoede is extreem hier en dat maakt het gebied voortdurend gevoelig voor politiek geweld'', zegt de Ayacuchaanse socioloog Carlos Palomino. Hij gelooft wel in een sluimerend gevaar. De rust in Peru zou alleen zijn teruggekeerd dankzij de angst voor het repressieapparaat van Fujimori's chef van de geheime dienst, Vladimiro Montesinos. ,,Sendero is indertijd niet zo maar ontstaan. De beweging kan zo terugkomen, al is het onder een andere naam.''

Dat er nieuwe sympathieën ontstaan merkt hij op de San Cristobal Universiteit in Ayacucho, in de jaren zeventig de broedplaats van Sendero. Studenten die de terreur niet bewust hebben meegemaakt en Lichtend Pad alleen van de verhalen kennen, protesteerden tegen de repressie van de voormalige regering van Fujimori. Ze vroegen zich daarbij openlijk af 'of het wel echt allemaal zo slecht was wat Sendero deed'.

Moeiteloos klautert Don Fernando met zijn kromme benen de steile helling af waartegen Chaca is gebouwd. Een verbrande graafmachine langs het pad is het laatste zichtbare overblijfsel van de terreur. Beneden aan de weg is net een open vrachtwagen gearriveerd. In de laadbak staan tientallen schapen. Het is steun van de regering. Die koopt daarmee de loyaliteit van de boeren, zeggen critici. Maar volgens Fernando is het de garantie voor rust. ,,Wie er ook aan de macht komt, ze moeten hiermee doorgaan. Als de hulp ophoudt, dan is het gedaan met de vrede.''

Dat eind vorig jaar in Peru na tien jaar een einde kwam aan het regime van president Alberto Fujimori, heeft niet overal in het land tot feesten geleid. Boeren in het zuiden zijn bang dat zijn vertrek zal leiden tot nieuwe acties van de beruchte guerrillabeweging Lichtend Pad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden