Alles is Fellini

In het Amsterdamse Eye opent vandaag een tentoonstelling over het werk van regisseur Federico Fellini. Ook al zijn films worden opnieuw gedraaid. Films die twintig jaar na zijn dood meer dan ooit ontroeren.

Van de grote Italiaanse regisseurs van de jaren zestig en zeventig is Federico Fellini de enige wiens naam ook een bijvoeglijk naamwoord heeft opgeleverd. En met reden. Om Pasolini en Visconti te zien heb je hun films nodig, Fellini trekt gewoon op straat aan je voorbij. In Italië dan. 'Zonder Italië ben ik nergens', zei hij zelf. Maar Italië ontleent ook nog steeds veel aan Fellini. Het land is in de twintig jaar na zijn dood de economische malaise ingegleden, maar bezie je het met Fellini's ogen dan trekt het zich toch weer iets uit dat moeras omhoog. Of het nu gaat om Berlusconi met zijn harem ('8 1/2'), om de kapitein van de Costa Concordia die te dicht langs de kust vaart ('Amarcord') of om de paus die wordt afgevoerd in een helikopter ('La dolce vita'). Het zijn allemaal scènes uit een Fellini-film en gezien door zijn ogen wordt dat operateske, luie Italië ook heel vitaal, feestelijk.

Vandaag wordt in het Eye in Amsterdam de grote tentoonstelling 'Alles is Fellini' geopend rond het werk van de twintig jaar terug gestorven Italiaanse filmmaker (1920-1973), in aanwezigheid van Anita Ekberg (81), de actrice die haar roem dankt aan die ene scène in 'La dolce vita'. De tentoonstelling bevat meer dan vierhonderd documenten en foto's. Het filmmuseum zal deze zomer ook alle films (25) van Fellini opnieuw vertonen.

Wat verrast bij dit weerzien is dat Fellini's films nu eigenlijk meer ontroeren dan twintig jaar geleden. De herkenbaarheid van Fellini school altijd meer in de wereld van de verbeelding dan in de werkelijkheid, in zijn uitvergroting van obsessies, angsten, dromen, fantasieën. Tegenstanders hadden het over opgeklopte navelstaarderij, over een warboel van ideetjes; liefhebbers bezongen zijn rijke verbeeldingskracht. Zoveel jaar na zijn dood zijn die films, losgezongen van hun tijd, en in structuur meer impressionistisch dan dwingend, alleen maar verleidelijker geworden. Als bizarre dromen waarin je je mag laten meevoeren, met nu de nostalgie als extra motor.

Circusdirecteur
Typisch Felliniaans is allereerst de fascinatie met het circus: clowns, dwergen, excentriekelingen. Als film niet had bestaan was hij liefst circusdirecteur geworden, zei de regisseur zelf, die, zo wil de legende, als puber wegliep van huis om het circus te volgen. Fellini werkte zonder script en wilde op de set liefst iedereen aan het praten hebben, omdat hij alleen in een ruimte vol beweging en lawaai goed kon nadenken. Als de regisseur aan iets nieuws begon zette hij altijd dezelfde advertentie: 'Federico Fellini is klaar om iedereen te ontmoeten die hem wil zien'. "En dan kwam iedere gek uit Rome opdraven, onder wie de politie", aldus Fellini in een interview. "Een surrealistisch gekkenhuis. Ik zie er duizend en pik er twee uit, maar ik steel iets van iedereen." Op de tentoonstelling is een wand met portretten te zien die fans zomaar naar Fellini hebben opgestuurd in de hoop uitverkoren te worden, een fantastisch mozaïek van saaie en minder saaie gezichten waar je je eigen Fellini-methode op los kan laten.

Felliniaans is ook de obsessie met vrouwen, een obsessie die het puberale niet echt oversteeg: karikaturaal getekend zijn ze in een film van Fellini, grote borsten, enorme billen, grommende monden, kirrende lachjes, kwetterende stemmen. Jungiaanse archetypes: de hoer, de moeder, de maagd, de engel, de nymfomane. Vaak fascinerend en angstwekkend en dan weer puur en onschuldig als de in wit verpleegstersuniform gehulde piepjonge Claudia Cardinale die in 'Otto e Mezzo' filmregisseur Guido met wat zoete woorden uit zijn crisis helpt. Legendarisch is de scène in 'Amarcord', Fellini's terugblik op zijn jeugd in het slaperige Rimini, waarin alter-ego Tito bijna stikt tussen de enorme borsten van de sigarenverkoopster, waar hij even van mag proeven. Op de tentoonstelling is een interview te zien met de actrice Maria Antonietta Beluzzi die lachend vertelt dat ze alles te danken heeft aan de maestro, dat ze honderden huwelijksaanzoeken kreeg na 'Amarcord', veel van mannen met sigarenwinkels. Ook lees je bij de foto's van Donald Sutherland als Casanova, Fellini's kilste film, dat de regisseur zich identificeerde met Casanova niet omdat hij zelf ook een verleider was, maar omdat hij net als Casanavo niet echt van vrouwen kon houden omdat het fantasiebeeld hem in de weg stond.

Fellini leverde actueel, soms profetisch, commentaar op zijn Italië, bijvoorbeeld in 'La dolce vita' waarin hij het begin van de sindsdien verder voortwoekerende beroemdheidcultus vastlegt. Het woord 'paparazzo' stamt uit 'La dolce vita' waarin hordes roddeljournalisten, inclusief Marcello Mastroianni, steeds op zoek zijn naar het nieuwste schandaal. In de tentoonstelling vind je de fotoreportages van fotograaf Tazio Secchiaroli, reportages die Fellini inspireerden bij 'La dolce vita'. De reportage van de twee kinderen die in 1958 zeiden de maagd Maria te hebben gezien bij Terni, en de fotoserie van een striptease van een Turkse actrice in een nachtclub die Fellini inspireerde tot de stripteasescène in die film. Ook zie je op de tentoonstelling de in Il Tempo gepubliceerde foto's van Anita Ekberg, haar echte pootjebaden in de Trevi fontein in 1958, de reeks die Fellini op het idee bracht voor de beroemde scène in zijn film.

Stampvoetend
Een museum, en zeker het moderne glanzend witte Eye, past eigenlijk niet zo goed bij de Italiaanse filmmaker, bij wie alles altijd in beweging is, die dol was op processies, optochten, parades, liefst op de muziek van Nino Rota. Een polonaise is nooit ver weg in een film van Fellini; opgetogenheid kan ieder moment losbarsten. Wat helpt in het museum is dat je op deze tentoonstelling niet in stilte langs foto's en documenten wandelt, maar ook van film naar film en vooral, van muziekje naar muziekje, de mooiste: de rumba van de woeste Saraghina in '8 ¿', op het strand bij de Adriatische Zee. Ze danst hem stampvoetend, uitdagend, steeds weer opnieuw in de middelste zaal, als om haar verlokking over de hele tentoonstelling uit te spreiden. Dat lukt heel goed.

P.F. Thomese, schrijver

"Er is geen filmmaker van wie ik zo gelukkig word als Fellini. Weemoedig-gelukkig. Als ik aan '8 ¿' denk en aan 'La dolce vita' en aan 'Amarcord' en 'Roma', zie ik meteen die krankzinnige chaos voor me, maar ook de poëzie ervan, de liederlijke katholieke schoonheid. Het zijn geen verhalen die je kunt navertellen maar dromen, herinneringen. Flarden schieten me heel vaak te binnen. Zo vreemd vertrouwd is die wereld me geworden. De lichte tred van Mastroianni, die onze gids is op het extravagante, onbegrijpelijke feest waar Fellini ons voor heeft uitgenodigd: ik loop zó achter hem aan."

Rosita Steenbeek, schrijfster

"Mijn favoriete Fellini-film is 'Otto e Mezzo', rijk en origineel. De wijze waarop herinneringen, dromen en fantasieën worden gemengd is magistraal. In die film zie je de invloed van de Jungiaanse psychoanalyse heel sterk. De beelden zijn schitterend. Het is schilderkunst. Zelf relativeerde Fellini zijn film: "Gewoon maar een babbeltje van gewoon een man". Toen ik in Rome ging wonen had ik al het een en ander van hem gezien en zag ik Rome door zijn ogen. Ik had het gevoel dat ik thuiskwam. Dat gevoel van herkenning heb ik nu nog wel eens. Bijvoorbeeld bij de kleurrijke optochten bij mij om de hoek op het Sint-Pietersplein; daarin zie ik de kerkelijke modeshow uit 'Roma'."

Sacha Polak, filmmaakster

"Ik zag kort geleden 'La dolce vita' weer en raakte er zeer door geïnspireerd. Wat een hippe film is dat. Hij had net zo goed nu gemaakt kunnen worden. Ik had zelf het idee om een film te maken over mijn leeftijdsgenoten die van feest naar feest gaan en daarbij veel drank en drugs gebruiken. Mooi aan 'La dolce vita' is dat de film ook tijdloos is, en open. Ik vind het einde op het strand prachtig omdat op verschillende manieren te interpreteren is. Ik las ergens dat de dode vis Christus was, zo zou je het kunnen zien, maar voor mij is het een mooi beeld dat iets zegt over de vergankelijkheid. Het raakte me."

De favoriete films van:

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden