Alles drukt zijn ziekte uit

Raak, zuiver en subtiel vertolkt Regnerus de wanhoop van een moeder met een doodziek kind

Ziekte en dood, er is nauwelijks een onderwerp te bedenken dat in de afgelopen jaren de pennen van Nederlandse schrijvers meer in beweging heeft gezet. P.F. Thomése schreef over zijn dode dochtertje, A.F.Th. van der Heijden over zijn verongelukte zoon. Anna Enquist, Esther Jansma, Hester Knibbe treuren in poëzie over hun overleden kind. Aleid Truijens beschreef het ziekteproces van haar jonge zoon, Mark Boog idem dito, Peter Terrin kreeg voor zijn roman over een doodziek kind de AKO-literatuurprijs, Kluun beschreef het ziekteproces van zijn stervende vrouw.

Hoe valt die hausse te verklaren? Ik denk dat het iets te maken heeft met behoefte aan zingeving. In een geseculariseerde, ontkerstende wereld, waarin een hogere macht als trooster ontbreekt, proberen schrijvers zelf een zin voor het lijden te formuleren. De roman, het gedicht, kanaliseert en loutert de smart- en rouwgevoelens, als in Griekse tragedies.

Zo voelt het ook aan in de jongste loot aan deze stam, 'Het lam' van Jannie Regnerus. Moeder Clarissa ontdekt op een ochtend dat haar vijfjarig zoontje Joris bloed plast. Al snel wordt duidelijk dat hij een tumor in zijn nieren heeft. Wat volgt is het verslag van het ziekteproces, niet vanuit het kind zelf, maar vanuit de moeder, want ook dat is een kenmerk van dit soort boeken: we krijgen vooral de onthutste omgeving in beeld, niet de zieke of stervende zelf. Eigenlijk zijn het allemaal boeken van buitenstaanders.

In korte hoofdstukjes zien we hoe de wereld van de moeder verandert. De ziekte van haar kind veroorzaakt eigenlijk een soort blikvernauwing in haar: dingen die ze vroeger als vanzelfsprekend en alledaags beschouwde krijgen opeens een bijzondere lading. De kikkervisjes van Joris die maar doorgroeien, de bomen met hun knoesten, vuilnismannen die het aanzwellende vuil proberen op te ruimen. "Uitzaaiingen in de openbare ruimte. Vuiligheid die zich heel geruisloos en in dodelijke vorm door de kier onder hun voordeur naar binnen heeft gewerkt." Heel de wereld lijkt de ziekte van haar zoon uit te drukken. Anderzijds ervaart ze de wereld als uitermate concreet. Zo beschrijft ze uitgebreid de twee ovalen van een kuipstoel in de wachtkamer, of de rechte streep mosterd die een zieke man over zijn kroket trekt. Die karakteristieke afwisseling van betrekkingswaan, alsof de hele wereld jouw probleem uitdrukt en onthechting, de wereld is in alle details zichzelf, heeft Regnerus heel mooi weergegeven. Nu eens overwoekert de ziekte van Joris alles, dan weer klampt de moeder zich vast aan de realiteit.

De wanhoop en paniek van Clarissa vindt troost in de koele, beheerste maar soms ook lyrische formulering van haar observaties, bijvoorbeeld als ze een bezoek aan het bejaardentehuis beschrijft. "Hier zitten de valsspelers van de stoelendans bijeen, met hun magere oudemensenbillen houden ze de stoelen bezet terwijl de muziek al lang weer speelt." Eeuwige oudjes tegenover een doodziek kind, het voelt als een oneerlijk spel. Zo bedrijft Regnerus subtiele psychologie met haar hoofdpersoon, de moeder, die in zekere zin ook ziek is. Er is op den duur zelfs ruimte voor enige humor. Als na de zware chemokuren Joris' haar weer terugkomt en op school daarin een luis wordt ontdekt, wordt dat met taart gevierd. Een even absurde als rake omkering van de angst voor vuiligheid die tijdens de ziekte overheerste.

Alleen de zware symboliek van het dode lam aan het begin en het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck aan het eind, is mij wat al te machtig. Maar een schrijfster die de massieve ontregeling van haar hoofdpersoon verder zo zuiver en raak beschrijft, vergeef je dat graag.

Jannie Regnerus: Het lam. Atlas Contact, Amsterdam; 144 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden