Opinie

Allerzielen als nieuw ritueel van herdenken en loslaten

Beeld ANP

In Tilburg, de stad waar ik werk, doen de bloemisten goede zaken in de dagen voorafgaand aan Allerzielen, 2 november. Op de begraafplaatsen in de stad is het druk: de graven worden schoongemaakt en voorzien van verse bloemen. Allerzielen is een geliefd en gekoesterd, zelfs populair ritueel. Die populariteit breidt zich uit, ook in de rest van het land.

Allerzielen, van oudsher een katholiek ritueel, wordt steeds meer een ritueel dat breed is ingebed in de Nederlandse cultuur. Diverse groepen en organisaties eigenen zich dit ritueel toe en vernieuwen het.

Zo zendt de KRO radiospotjes uit met de tekst 'Voor wie steek jij een kaarsje op' en organiseert deze omroep een 'concert uit de hemel' waarmee Nederlandse artiesten hun overleden idolen eren. Sinds enkele jaren organiseren kunstenaars herdenkingsrituelen op begraafplaatsen. Kunstenaar Ida van der Lee nam in 2005 het initiatief tot deze nieuwe manier van Allerzielen vieren onder de titel 'Allerzielen Alom'. Dit soort kunstenaarsprojecten zijn er op vele plaatsen in het land.

Nieuw en steeds talrijker zijn ook de speciale allerzielenconcerten rond de datum van 2 november. Zo wordt in Lochem dit jaar voor de achtste keer een concert georganiseerd onder de titel 'Requiem voor...', uitgevoerd door Capella Amsterdam onder leiding van Daniel Reuss.

Het collectieve geheugen voeden
Hoe is de toenemende populariteit van deze Allerzielenrituelen te verklaren? Meer dan tien jaar geleden schreef historicus Jos Perry een mooi boekje onder de titel 'Wij herdenken, dus wij bestaan'. Een rake titel, omdat hij aangeeft hoe essentieel herdenken is.

Door te herdenken verbinden we onszelf met het verleden, met generaties vóór ons. Herdenken geeft identiteit en voedt het collectieve geheugen. Dat is nodig in een tijd die zich kenmerkt door snelheid en vluchtigheid. Niet voor niets is de nationale Dodenherdenking op 4 mei een breed gewaardeerd en gekoesterd ritueel.

Het Allerzielenritueel is in die zin de 'najaarsvariant' van de Dodenherdenking: een min of meer collectief ritueel waarin we tijd en ruimte maken om een dierbare overledene te gedenken.

Loslaten
Het belang van het allerzielenritueel ligt ook in de eigen aard van dit ritueel ten opzichte van uitvaart- en afscheidsrituelen. Uitvaarten in kerken, crematoria en uitvaartcentra worden steeds persoonlijker: de dode staat meer en meer als persoon centraal en wordt soms zelfs rechtstreeks toegesproken. Bij de oude en nieuwe allerzielenrituelen gebeurt iets wezenlijk anders: de overledene wordt niet present gesteld, maar de dode wordt herdacht. Bij de uitvaart willen we de dode nog bij ons houden, pas later zijn we toe aan loslaten. De Allerzielenrituelen bieden voor dit aspect de ruimte.

Wijst de toenemende populariteit van de allerzielenrituelen erop dat veel moderne Nederlanders eigenlijk religieuzer zijn dan gedacht?

Het lijkt op het eerste gezicht inderdaad vreemd dat een rooms-katholiek ritueel, waarbij velen zich niet meer thuis voelen, in nieuwe gestalten terugkeert in onze cultuur. De Engelse antropoloog Martin Stringer schreef enkele jaren geleden een boek over religie in de huidige, seculariserende cultuur. Zijn stelling is dat door het wegvallen van de institutionele religiositeit een religieuze 'grondlaag' in het menselijk handelen aan het licht komt die door kerkelijk leiders vaak veronachtzaamd is of betiteld als 'heidens'.

Religieuze 'grondlaag' in de mens
Hoe rationeel we ook zijn, we praten met de doden, branden kaarsjes en durven de stoel waarin de overledene altijd zat nog niet op te ruimen. Dit niet-rationele gedrag is in zekere zin religieus, niet op een nieuwe manier, maar op een manier die er altijd al was.

Dat is misschien de ware betekenis van het toenemend aantal nieuwe allerzielenrituelen. Ze laten de vitaliteit van een religieuze 'grondlaag' in de mens zien. En bieden bovendien aan veel mensen, heel persoonlijk, een waardevol kader voor herdenken, afscheid nemen en loslaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden