Allerarmsten wordt niets gevraagd

Al wekenlang is ontwikkelings-samenwerking inzet van een verhit Nederlands debat. Een overzicht van de tien hoofdrolspelers en hun belangen, van een extreem rijke (Bill Gates) tot de extreem armen (1,29 miljard in getal).

1. Bill Gates
Belang: Vermoedelijk 100 procent filantropie. Gates heeft het beste met de wereld voor.

Oud-topman van Microsoft, oud-rijkste man van de wereld, fulltime filantroop. Richtte in 1994 met zijn vrouw de Bill and Melinda Gates Foundation op; met 33 miljard dollar in kas (25 miljard euro) de grootste goede-doelen-organisatie ter wereld. Gates' portemonnee is daarmee bijna zes keer zo dik als het totale Nederlandse budget voor ontwikkelingssamenwerking.

Niettemin vond Gates het Nederlandse bezuinigingsdebat kennelijk zo belangrijk, dat hij de NOS en de Volkskrant eind maart benaderde om Nederland te waarschuwen voor internationale imagoschade.

De reacties varieerden van lof om zoveel betrokkenheid tot hoon. Was Gates niet verkeerd verbonden? Zou hij niet Angela Merkel moeten bellen, zijn eigen regering in Washington, of Wall Street? Nederland staat immers al sinds 1975 in de topvijf van vrijgevige landen in de wereld.

2. Catshuis- onderhandelaars
Belang: Gedoogconstructie overeind houden door het ene compromis na het andere te sluiten. Alle ingrepen zijn elkaars wisselgeld.

De zes onderhandelaars van VVD, CDA en PVV en hun entourage zijn van alle betrokkenen de machtigste. Ontwikkelingssamenwerking is in hun onderhandelingen één puzzelstukje in een complex politiek pakket van maatregelen - en een van de makkelijkste om in te snijden. Het Malieveld zal immers niet volstromen met inwoners uit Burundi of Bangladesh. De Nederlandse burger zal zo'n ingreep -- op korte termijn -- niet voelen in de portemonnee.

3. Ben Knapen
Belang: Verantwoordelijkheid

blijven dragen voor een afgeslankt ontwikkelingsbeleid, en uitleggen waarom Nederland voor het eerst

in 37 jaar onder de 0,7 procents-norm duikt - meer een zware taak dan een belang.

De CDA-staatssecretaris voor ontwikkelingssamenwerking zal zich weleens afvragen waar hij aan begonnen is. Aan het begin van de kabinetsperiode is al een fikse bezuiniging op zijn budget doorgevoerd, door het aandeel van het nationaal inkomen dat eraan besteed wordt te verlagen van 0,8 naar 0,7 procent. In combinatie met een stagnerende economie was dat al een vermindering van bijna 1 miljard euro, naar 4,4 miljard van dit jaar.

Straks krijgt hij vanuit het Catshuis vermoedelijk een dienstopdracht: beste Ben, er moet nog zeker 600 miljoen en misschien wel 1 miljard af, zet 'm op.

Een groot deel van het budget ligt juridisch vast. De onderdelen waar veel te halen valt, zijn nou juist de pijlers onder Knapens nieuwe, thematische beleid: de vier aandachtspunten water, voedselzekerheid, seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, en veiligheid en rechtsorde. Die wil hij zoveel mogelijk overeind houden. Na de ingewikkelde Catshuispuzzel volgt dus een minstens zo uitdagende breinkraker aan de Bezuidenhoutseweg.

Daarbij wordt mogelijk ook creatief met posten geschoven tussen departementen onderling. Als bijvoorbeeld de Kunduz-missie van de defensiebegroting wordt weggeplukt en onder ontwikkelingssamenwerking gaat vallen, lijken de bezuinigingen voor de buitenwacht mee te vallen. (Zie ook: CDA).

4. CDA

Belang: Politiek overleven.

Het parlement zal in meerderheid moeten instemmen met het Catshuis-pakket, inclusief het ontwikkelingsdeel. Alle ogen zijn gericht op de kleine christelijke SGP, maar vooral op regeringspartij CDA. Krijgen de bezuinigingen die mede door CDA-vicepremier Verhagen zijn bekokstoofd, steun van zijn fractie? Ontwikkelingssamenwerking zit de christen-democraten in de genen, zo is het traditionele beeld, inclusief de 0,7 procentsnorm.

Maar de tijden zijn veranderd. Al in 2009 schreven toenmalig fractievoorzitter Pieter van Geel en Kamerlid Kathleen Ferrier het discussiestuk 'Van hulp naar investeren', waarin ze oproepen tot 'het openbreken van het bastion dat ontwikkelingssamenwerking tot nu toe is geweest'. Zoek de verschillen met de PVV... Welnu, een belangrijk verschil is dat Van Geel en Ferrier wel vasthielden aan de 0,7 procent.

Maar dat is alweer bijna drie jaar geleden. Inmiddels lijkt de CDA-fractie bereid ook dit laatste cijfermatige bastion te verlaten.

De ontwikkelingsdiscussie laat haarscherp zien hoezeer het CDA nog steeds in een identiteits- en leiderschapscrisis zit. Er gaapt een gat tussen de generatie-Verhagen en partijdinosauriërs als Lubbers, Van den Broek, Kooijmans, Van Ardenne en Bukman. Die behoren tot de CDA-coryfeeën die - op verzoek van ontwikkelingsorganisaties, zie aldaar -- de Catshuisonderhandelaars in een brief hebben gevraagd vast te houden aan de 0,7 procent.

Stel dat we een wens mochten doen en één moment mochten uitkiezen waarop we dwars door de Catshuis-muren heen hadden kunnen kijken. Dat was het moment geweest dat Verhagen de brief der mastodonten onder ogen kreeg.

5. Bedrijfsleven
Belang: Innoveren en winst maken.

Dit ondernemersvriendelijke kabinet heeft voor het bedrijfsleven een mooi plekje ingeruimd in het ontwikkelingsbeleid. Want van de speerpunten als water en voedselzekerheid (lees: hoogwaardige landbouwtechnieken) moeten ook Nederlandse bedrijven profiteren.

Waarschijnlijk hebben zij niets te vrezen van de bezuinigingen, want de speerpunten blijven overeind.

6. Ontwikkelings- organisaties
Belang: Voor een deel de hartstochtelijke - soms religieuze - drang om goed te doen, voor een deel behoud van de eigen positie en werkgelegenheid.

Ontwikkelingsorganisaties als Cordaid, Icco, Hivos en Oxfam Novib krijgen al jarenlang klap op klap. Vorig jaar ontvingen ze samen 483 miljoen euro aan subsidie, ruim 100 miljoen minder dan de jaren ervoor. Van Den Haag horen ze jaar na jaar dat ze meer geld zelf moeten inzamelen, en meer moeten samenwerken met het bedrijfsleven. Ze moeten dit, ze moeten dat.

En in de publieke opinie leggen deze grote clubs het af tegen kleine particuliere projecten van buurvrouw of verre vriend. Trefwoorden: strijkstok, baantjesmachines, inefficiëntie, hulpverslaving. Hun soort werk is passé. Crowd sourcing heeft de toekomst - dat is het via internet en sociale netwerken bij elkaar scharrelen van geld voor een concreet project.

Toch denken de gekende hulporganisaties al jarenlang na over hun rol in nieuwe ontwikkelingstijden. Velen lopen vooruit op het moment dat ze het helemaal zonder subsidie moeten stellen. Bij Cordaid verdwijnen minstens 100 van de 240 arbeidsplaatsen. De hulpclubs waarschuwen voor kapitaalvernietiging, want de expertise en uitgebreide netwerken die zij in tientallen jaren hebben opgebouwd, zouden nog steeds van grote waarde zijn.

Ze ondernemen nog een ultieme poging om hun aandeel uit de subsidieruif zo groot mogelijk te houden. Dat doen ze met de campagne 'Je Krijgt Wat Je Geeft', die al net zo lang loopt als de Catshuis-besprekingen. Inzet is het behoud van de 0,7 procent. Argument is dat Nederland de investeringen in ontwikkelingssamenwerking weer terugkrijgt in de vorm van handelsstromen en aanzien in het buitenland. Eigenbelang dus eigenlijk.

Een veel bekritiseerde campagne, omdat die meer over geld gaat en het krampachtige vasthouden aan die 0,7 procent dan dat die een heldere visie biedt op de ontwikkelingsthema's van nu - al had dat uiteraard wel in Jip-en-Janneketaal gemoeten. Kennelijk was dat een onmogelijke opgave. Kennelijk hebben de hulpclubs gedacht dat thema's als klimaatbeleid en mensenrechten te zwaar zijn voor een publiekscampagne in crisistijden, en dat het eigenbelang-motief wel zou aanslaan.

7. De vrijgevige Nederlander
Belang: Doen alsof er niets aan de hand is.

In weerwil van Belgenmoppen over onze zuinigheid zijn Nederlanders best vrijgevig, van links tot rechts. Dat blijkt uit inzamelingsacties als het Glazen Huis, en uit het feit dat Geert Wilders broederlijk naast Knapens voorganger Bert Koenders zat in het telefoonpanel voor de aardbevingsslachtoffers in Haïti.

Sommige dingen verander je niet. Alleen in Nederland te zien: de Matthäuspassion-koorts voor Pasen. De vuurwerkanarchie de laatste dagen van het jaar. Het nationale voetbalelftal dat dwangmatig aanvallend moet spelen. Stel je een Johan Derksen voor die voor één keer pleit voor een counterploeg met een sterk verdedigingsblok, want dan worden we ten minste een keer kampioen - ondenkbaar.

Tot die cultuur behoort ook sinds 1975 het minimum van 0,7 procent voor ontwikkelingssamenwerking. Gewoon, omdat het moet. Omdat we vrijgevige Nederlanders zijn. Ook die culturele achtergrond steekt geregeld de kop op in het debat.

8. Academici

Belang: Waarheidsvinding uiteraard, maar ook naam maken in een snel veranderende tak van wetenschap.

Wetenschappers zoeken de nuance. Hoewel: ook in de VS woedt een strijd over het nut van ontwikkelingshulp die ook politieke tintjes heeft. Hoofdrolspelers daarin zijn Jeffrey Sachs en William Easterly.

Volgens Sachs, drijvende kracht achter de Millenniumdoelen voor armoedebestrijding, zitten arme landen in een armoedefuik waar ze in blijven als rijke landen hun geen duwtje in de rug geven. Easterly vindt dat het verleden heeft aangetoond dat hulp eerder negatieve dan positieve effecten heeft gehad, en spreekt van 'koloniale hoogmoed'.

Maar dé toonaangevende ontwikkelingseconoom van dit moment is de Française Esther Duflo. Samen met de Indiër Abhijit Banerjee schreef zij 'Poor Economics' (vertaald als 'Arm & Kansrijk'), waarin zij hun empirische onderzoeksmethoden in arme landen uit de doeken doen, van muskietennetten tot een gratis pak linzen bij vaccinaties.

Conclusie: interessant, die polemiek tussen Sachs en Easterly, maar veel interessanter is het om uit te zoeken welke instrumenten effectief zijn bij armoedebestrijding en welke niet. Wat in het ene dorp werkt, blijkt in een ander dorp in een ander land een mislukking. Dat kun je onderzoeken, en dat doet Duflo dan ook gepassioneerd met haar Poverty Action Lab.

Duflo verplaatst zich bovendien met een onbevooroordeelde blik in het leven en het gedrag van een arme, die 'dezelfde verlangens en zwakheden heeft' als wij rijken. Een arme is geen heilige, en al helemaal geen geboren ondernemer, al lijken de adepten van microkredieten dat voetstoots aan te nemen. Het zijn, kortom, net mensen.

Dat klinkt als een platitude, maar het zijn observaties die in de weldoenerssfeer van de traditionele ontwikkelingshulp nooit zijn gedaan. En het werpt interessante ethische kwesties op: in hoeverre moet een donor zich een oordeel vormen over het uitgeefgedrag van de arme? Is dat ook geen koloniale hoogmoed?

9. Arme landen
Belang: Rijker worden.

De klassieke ontwikkelingshulp werd geboren in een wereld waarbij het Noorden rijk was en het Zuiden arm. Nu staat de wereld op zijn kop. Arme landen worden rijk, rijke landen zien hun economie krimpen. Angola schiet zowaar het noodlijdende Portugal te hulp, de oud-kolonisator. Landen als China en Turkije gaan ook aan ontwikkelingssamenwerking doen, geheel op hun eigen manier, zonder zich iets aan te trekken van de traditionele kanalen.

De scheidslijn rijke versus arme landen bestaat niet meer; de kloof tussen rijk en arm uiteraard nog wel, maar die is veel diffuser. Zo woont 80 procent van de allerarmsten tegenwoordig in zogeheten middeninkomenslanden, en nog maar 20 procent in de armste landen. Dat maakt gericht ontwikkelingsbeleid lastiger: het is niet meer een kwestie van rijke noordelijke landen die arme zuidelijke landen te hulp schieten.

10. De allerarmsten

Belang: Rijker en/of gelukkiger worden, en als dat niet in dit leven gebeurt, dan hopelijk in het volgende.

Ze komen in de hele discussie nooit aan het woord. Ook hier niet. Terwijl ze eigenlijk zowel het eerste als het laatste woord zouden moeten krijgen. Maar in de discussie draait het soms meer om onze eigen opvattingen en gevoelens van (moreel) welbevinden dan om welk effect onze belastingcenten eigenlijk hebben op het dagelijks leven van de allerarmsten.

Volgens een recente telling van de Wereldbank leven nog steeds 1,29 miljard mensen van minder dan 1,25 dollar per dag. Zullen zij iets merken van een Haagse bezuiniging? Moeilijk te zeggen.

Wat we wel weten, is dat de officiele ontwikkelingshulp vanuit overheden wereldwijd goed is voor zo'n 10 procent van de geldstromen naar ontwikkelingslanden. De andere 90 procent bestaat uit hulp en investeringen buiten de officiële kanalen om, en om de grote sommen geld die emigranten naar hun familie in het vaderland sturen.

Het effect van een Nederlandse overheidsbezuiniging zal dus gering zijn. Maar niet alleen Nederland bezuinigt, ook crisislanden als Griekenland en Spanje zetten stevig het mes in hun hulpbudgetten.

Reden voor Oxfam Novib om vorige week de noodklok te luiden: door 'de eerste daling in de internationale hulpgelden sinds 1997' zouden 'honderdduizenden mensen' verstoken blijven van levensreddende medicijnen en kunnen 'miljoenen kinderen' niet meer naar school.

Honderdduizenden.

Miljoenen.

Nul-komma-zeven.

Onwezenlijke getallen en ongrijpbare eenheden als 'het imago van Nederland overzee' bepalen het beeld. De allerarmsten wordt niets gevraagd - of ze doen er het zwijgen toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden