Allemaal zzp'ers in het geloof

In het Theologisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Steeds minder mensen geloven in God. Wat zegt het dat ze hun geloof vaker combineren met andere vormen van spiritualiteit?

De 'tienjaarlijkse koude douche' wordt weer even over het Nederlandse christendom uitgestort, om een typering van theoloog Stefan Paas te gebruiken. Het rapport 'God in Nederland' - afgelopen weekend gepubliceerd - was weer ouderwets somber. 'God en geloof verdwijnen uit Nederland', kopte Trouw. Aan de ene kant bevat het rapport weinig dat we nog niet eerder zagen: de kerkgang daalt verder, steeds minder mensen zeggen te bidden of te geloven in een persoonlijke, transcendente God. Toch is er ook een aantal opvallende trends en uitkomsten te signaleren. Al in een eerder rapport werd veel gesproken over de opkomst van 'ongebonden spirituelen'. Nu blijken ook de mensen die zichzelf 'spiritueel' noemen in aantal af te nemen. Ook is het combineren van verschillende tradities opvallend: mensen zijn lid van twee religieuze gemeenschappen, of ze zijn christen en geloven tegelijk in reïncarnatie. Een ander opvallend element is de interne secularisatie van kerken, met name bij de katholieken: slechts 17 procent van de mensen die zichzelf katholiek noemen zegt in een persoonlijke God te geloven. Is het wachten op het onvermijdelijke einde van het christendom in Nederland, of moeten we de cijfers anders interpreteren?

Manuela Kalsky, bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor theologie en samenleving aan de Vrije Universiteit volgt als onderzoekster al jaren nauwgezet de ontwikkeling van religie in Nederland. "De concepten en vragen die aan een onderzoek ten grondslag liggen bepalen heel sterk de resultaten die het oplevert. Wij doen aan de Vrije Universiteit onderzoek naar het fenomeen multiple religious belonging, meervoudig religieus thuishoren, wat betekent dat veel mensen elementen uit verschillende religieuze en levensbeschouwelijke tradities met elkaar combineren. We hebben in ons onderzoek lang gezocht hoe we deze nieuwe vloeibare manier van geloven in kaart kunnen brengen. 'God in Nederland' en ook andere, vergelijkbare onderzoeken maken die slag nog te weinig. Ze zitten nog vast in hokjesdenken: je bent aanhanger van 'het' christendom, of je bent spiritueel of atheïst. De werkelijkheid is veel complexer.

"Mensen hebben inmiddels hybride religieuze identiteiten. Deze uitkomsten bevestigen de resultaten van ons onderzoek van het Dominicaans Studiecentrum en de VU. Ondanks dat mensen zichzelf 'seculier' of 'niet-religieus' noemen zijn ze vaak bezig met dat wat henzelf overstijgt, alleen gebeurt dat niet meer op een traditionele manier. Ook zij stellen heus de vraag naar de zin van hun leven, en vragen zich af: 'Wat is voor mij waardevol?' Maar als je ze vraagt of ze deze vragen als religieus beschouwen zullen ze 'nee' zeggen. Blijkbaar spreken we dan niet meer dezelfde taal.

"De term 'ongebonden spirituelen' die in het vorige rapport werd ingevoerd, vind ik verwarrend: als je geen lid bent van een traditionele geloofsgemeenschap betekent dat nog lang niet dat je je niet op een of andere manier aan een gemeenschap verbindt. Die verbinding ziet er alleen anders uit en neemt nieuwe vormen aan. Maar er zijn wel degelijk vormen van belonging die dit onderzoek per definitie niet zal waarnemen. Lossere, 'pop-up' vormen van kerkzijn bijvoorbeeld, die van onderaf ontstaan. Ze zijn klein en er ontstaat in die zin niet een 'nieuw wij' in de samenleving, maar eerder 'nieuwe wij-tjes'. Veel diverser en vloeibaarder dan we gewend waren, maar met allerlei mogelijkheden van dwarsverbanden."

Dergelijke ontwikkelingen zijn er natuurlijk breed in de samenleving: iedereen wordt zzp'er, nu blijkbaar ook in religieus opzicht. We sprokkelen zingeving bij elkaar in tijdelijke, losse verbanden. Heel creatief allemaal, maar waar blijft de stevigheid, de sociale samenhang?

Kalsky: "Je kunt erom treuren, maar dit is de realiteit. Wat in ieder geval geen zin heeft, is om oude vormen nog aan mensen van nu op te willen leggen. Je hoeft echt niet nog eens opnieuw uit te leggen hoe de leer van de kerk ook weer in elkaar zat. Je moet juist naar de mensen toegaan en heel goed luisteren waar zij zich werkelijk bevinden. Waarover maken ze zich zorgen, waar liggen hun vragen, hun momenten van geluk? Daar moet je bij aansluiten. Maak samen met wetenschappers uit verschillende disciplines goede analyses. Kijk waar elementen binnen de verschillende levensbeschouwelijke tradities liggen om vooral ook jonge mensen bij hun levensvragen te ondersteunen. Juist op dit punt hebben de kerken de aansluiting helemaal gemist. Ik doel dan vooral op de kerkleiding. Ik zie veel dominees lokaal heel goed bezig met de vraag: 'Wat hebben mensen hier en nu nodig?'"

Gerard de Korte, bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden en Theoloog des Vaderlands wordt zelf geïnterviewd in het rapport. Behalve over de weinig verrassende conclusie van de voortgaande 'ontkerkelijking' moeten we het vooral ook even hebben over de interne secularisatie van de geloofsgemeenschappen. De protestanten komen er nog redelijk af, maar de katholieken: slechts 17 procent van de mensen die zichzelf als katholiek beschouwen gelooft nog in een persoonlijke God. Wat zegt dat?

Behalve dat hij dat percentage schrikbarend vindt, maakt De Korte ook noodzakelijke theologische kanttekeningen.

"Wat verstaan mensen onder een persoonlijke God? Denken ze dan aan een man op een wolk met een witte baard? Want dat is iets anders dan wat de kerk ermee bedoelt. Een persoonlijke God is God als een 'Gij', als iemand die jou aanspreekt en die je oproept tot een antwoord. Kijk, als de vijftig procent van de gedoopten die zichzelf daadwerkelijk als katholiek beschouwen ook dát massaal niet meer gelooft, dan is dat wel zorgelijk.

"Of neem een vraag als: geloof je in de hemel? Ja, wat zou ik dan zelf invullen? Betekent dat dat ik allerlei mythologische voorstellingen voor m'n rekening neem of geloof ik dat God mijn leven tot voltooiing zal brengen, dat God mij tot over de grens van de dood trouw is en vasthoudt? Ook orthodoxe christenen die in de hemel geloven erkennen de realiteit van een modern wereldbeeld en van een uitdijend heelal. Dus wat bedoelen christenen die zeggen dat ze niet geloven in de hemel? Bedoelen ze daar een keihard 'dood is dood' mee? Of bedoelen ze iets anders?"

Kalsky: "Het is in de geschiedenis nooit zo geweest dat het christendom en het geloof van de kerk één monolitisch zuiver blok vormden. De christelijke traditie zelf is één grote smeltkroes van elementen, uit de Egyptische religie, het Jodendom, de Baäl-cultus, het Griekse denken.

"Zo is het vandaag ook: mensen voegen inzichten uit verschillende religieuze en culturele tradities samen."

De Korte: "Het katholicisme is vandaag heel open naar sporen van waarheid, goedheid en schoonheid in andere religies. Ook daar erkent zij het werk van de Heilige Geest. Maar het christendom is niet van elastiek. Er zijn begrenzingen. Sommige dingen horen er echt niet bij. Christenen willen over het godsgeheim niet spreken buiten Christus om, de waarheid in eigen persoon."

De Korte werd kortgeleden benoemd tot bisschop van Den Bosch. Wat betekent zo'n rapport als hij kijkt naar de nieuwe taak die voor hem ligt? Is hij bisschop van een stervende kerk?

"Ik ga in principe niets anders doen dan wat ik al veel langer doe. Ik beschouw het als mijn taak om de relatief kleine kernen van authentiek katholiek leven te koesteren en te beschermen. Tegelijk wil ik de lijnen naar de veel grotere groep zoekenden en randkerkelijken openhouden. Het werkt bij katholieken zo anders dan bij protestanten: het komt voor dat iemand zich katholiek noemt, terwijl dat betekent dat hij doordeweeks als vrijwilliger in de kerk schoonmaakt, maar 's zondags nooit een eucharistieviering bijwoont. Als theoloog heb ik daar mijn zorgen over, want de eucharistie is het hart van de kerk.

"Aan de andere kant: mensen zijn katholiek zolang ze zich katholiek noemen. Er is een sterk gemeenschapsbesef, een gevoel dat wij bij elkaar horen. Dat zit ook in de religieuze volkscultuur: even met Maria 'smoezen', even een kaarsje opsteken. Ook de mensen die alleen nog betalen aan de kerk, maar er nooit komen, tellen mee. Er wordt voor hen gebeden. Ze horen wel degelijk bij de gemeenschap en kunnen tot ieders verrassing ineens uitroepen: 'Maar wij blijven wel katholiek hoor!'"

Doopplechtig-heid in de kerk van de evangelische gemeente aan de Daalsedijk in Utrecht.

theologisch elftal

Mohamed Ajouaou

Erik Borgman

Bas van der Graaf

Manuela Kalsky

Elisa Klapheck

Gerard de Korte

Henk Leegte

Peter Nissen

Matthias Smalbrugge

Alja Tollefsen

Wim van Vlastuin

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden