Allemaal barbaren

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: de publieke zaak. De VVD wil de publieke omroepen op laten gaan in één organisatie met uitzendingen op twee netten zonder reclameblokken. Er zou te weinig verschil zijn tussen de commerciële zenders en de publieke omroepen: beide proberen zoveel mogelijk kijkers en adverteerders te trekken. Welke publieke zaak zouden de publieke omroepen moeten dienen?

Ons publieke stelsel is zo slecht nog niet, zegt Annemarie Mol, hoogleraar politieke filosofie in Twente. ,,Bij de Britse staatsomroep BBC ligt de vraag steeds op de loer of hij de publieke zaak wel gepast vertegenwoordigt, zoals de rel over de berichtgeving omtrent Irak liet zien. In Nederland hebben we niet zo'n rel gehad. Er kwamen hier veel gezichtspunten naar voren, bij verschillende omroepen, met elk een eigen opvatting over wat de 'publieke zaak' eigenlijk is.''

Mol vindt het een goed idee om de publieke omroepen minder commercieel te maken.

,,Met het afschaffen van reclames is niets mis: we kunnen best wat meer betalen voor goede programma's dan de 40 euro per jaar die er nu naar de publieke tv en radio gaan. Maar wat me in deze discussie het belangrijkst lijkt, is het behoud van pluriformiteit. Dat is wezenlijk voor de democratie. Verenigingen die allemaal op hun eigen manier de publieke zaak willen dienen, dat is toch juist prachtig Nederlands erfgoed? Er valt van alles aan de bestaande omroepen te verbeteren, maar hun pluraliteit lijkt me iets om te koesteren.''

De publieke zaak ligt volgens haar dan ook niet vast; er hoort verschil van mening over te zijn. ,,Ik vind het merkwaardig dat dit plan van de VVD komt. Het lijkt me niet erg liberaal om te suggereren dat we voor het organiseren van ons debat tussen markt en staat moeten kiezen. Het vrij sprekende individu sprak bij de Oude Grieken op de Agora, het plein in het hart van de stad. En de grote uitvinding van de Verlichting was de openbaarheid: de publieke ruimte waar verschillende stemmen konden klinken, ook stemmen die de Koning niet bevielen.''

Herman Philipse, universiteitshoogleraar te Utrecht, vindt het 'uniek' dat een land de publieke taak aan zwaar gesubsidieerde privé-verenigingen overlaat. ,,Alsof je de padvindersgroep opdracht geeft om de dijken te verhogen. En dan niet één maar heel veel verschillende padvindersgroepen die allemaal geld van de overheid moeten hebben om de klus te klaren. Dat leidt al snel tot enorme versnippering.''

Dit systeem werkte prima tijdens de verzuiling, zegt Philipse. ,,Iedere omroep had toen een bijzondere klantenbinding met zijn achterban. Maar de verzuiling is verdwenen en daarmee ook de maatschappelijke structuur die de omroepen grotendeels heeft voortgebracht. Dat betekent dat er een goede reden is om het bestel te herzien. De overheidszenders in één organisatie onderbrengen, brengt het voordeel met zich mee dat je een einde maakt aan de complexe en dure bestuursstructuren. Van de omroepverenigingen zou je productieverenigingen kunnen maken die gewoon moeten concurreren op de vrije markt.''

Hij heeft het niet bestudeerd, maar het zou hem ,,niets verbazen als het een goed plan was van de VVD''.

Welke publieke zaak moeten omroepen dienen? ,,Objectieve, diepgaande informatie is in ieders belang. En er moet een platform bestaan waar mensen verschillende meningen kunnen ventileren.'' Dat zijn 'de grondwaarden', noodzakelijk voor iedere democratie. Daarnaast wil Philipse 'kwaliteit als het om kunst en cultuur gaat'. ,,Je wilt als publieke omroepen graag dat mensen met iets in aanraking komen wat meer niveau heeft dan het alledaagse en bekende. Maar dat is mijn persoonlijke mening.''

Hoe de publieke omroep met het oog op de publieke zaak in te richten, dat is 'ingewikkeld', zegt Philipse. ,,Daarvoor moet je kennis van zaken hebben. Je moet verschillende waarden met elkaar proberen te verzoenen en rekening houden met feitelijke beperkingen. Een interessante vraag is waarom kwaliteitskranten geen overheidssteun nodig hebben en de publieke omroepen wel. Dat soort vragen zul je moeten onderzoeken, voordat je erover kunt oordelen.''

,,Het systeem van publieke omroepen zoals wij dat kennen, heeft geen functie meer'', zegt Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie te Leiden. ,,De verzuiling ligt al enige decennia achter ons. Nu hebben de omroepen geen eigen identiteit meer, de EO uitgezonderd. De NCRV is niet protestants, de KRO niet katholiek, de Avro niet algemeen en de Vara niet socialistisch. Men verschilt in niets meer van de commerciële zenders. Het bestaansrecht van deze publieke omroepen is vervallen.''

Volgens Kinneging pakt het plan van de VVD het probleem echter niet bij de wortels aan. ,,Ook met twee zenders zonder reclame gaat de publieke omroep nog op zoek naar zoveel mogelijk kijkers. Dat is fout. Daar moet je helemaal vanaf.'' De staat moet doen wat de markt niet voor elkaar krijgt. ,,Als je de markt haar gang laat gaan, wordt alles plat, met elke dag voetbal of porno op tv.''

Kinneging wil een 'staatszender zoals de BBC', 'met goede educatieve, informatieve en culturele programma's'. ,,Zend alle drama's van Shakespeare of alle films van Visconti uit, kom met goede documentaires en objectieve informatie. Zelfs al kijken er in het begin maar een paar mensen, op den duur gaat er toch een educatieve boodschap van uit: dat er een ander niveau bestaat, dat niet alles plat en leeg vermaak is.''

De publieke zaak is volgens Kinneging vooral een kwestie van opvoeding en beschaving waarmee je de kennis, wijsheid en kwaliteit overdraagt die mensen in de loop der eeuwen hebben opgebouwd. ,,Het is belangrijk dat er een hogere cultuur is, en dat mensen daar zo jong mogelijk mee in aanraking komen. Het is belangrijk om te weten dat er nog iets anders is dan Goede tijden, slechte tijden. Anders worden we echt allemaal barbaren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden