ALLEENSTAAND MOEDERSCHAP

“Nederlandse mensen denken dat het zwaar is om er alleen voor te staan. Als ze er dan alleen voor komen te staan gaan ze in een hoek zitten en verpesten hun leven. Maar het is niet verplicht dat mensen bij elkaar horen. Vrouwen kunnen heel goed voor zichzelf zorgen. Als je een kind wil, dan neem je gewoon een kind. Je hebt niemand nodig. Zo is het beter.”

Het citaat komt van een dertigjarige Antilliaanse vrouw, alleenstaande moeder van drie kinderen. De Nederlandse onderzoeksters Anke van Dijke en Linda Terpstra gebruikten het eind vorige week op een congres over alleenstaande moeders van allochtone afkomst, getiteld: Tussen integratie en isolement.

Van Dijke en Terpstra - verbonden aan het Nederlands instituut voor zorg en welzijn (NIZW) - wilden met het citaat aangeven dat het alleenstaand moederschap op de Antillen een heel andere plaats heeft dan in Nederland. Brengt het op de Antillen een bepaalde status met zich mee, in Nederland leidt het tot een isolement van de moeders omdat hier hun familienetwerk ontbreekt en de samenleving anders aankijkt tegen het alleenstaand moederschap.

Ook alleenstaande Marokkaanse, Turkse en Hindostaanse moeders blijken, veelal na een scheiding, in een isolement terecht te komen. En wel om een heel andere reden: het alleenstaand moederschap is in hun eigen cultuur een schande. Door het isolement kunnen opvoedingsproblemen ontstaan en wordt de integratie in de Nederlandse samenleving belemmerd, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Hulpverleners zouden er goed aan doen zich vooral te richten op het helpen opbouwen van nieuwe sociale netwerken voor de vrouwen.

“Als een vrouw in Nederland alleen een kind opvoedt, gaat men er meestal vanuit dat zij gescheiden is”, zegt Linda Terpstra van het NIZW. “Als dit niet zo blijkt te zijn is de tweede optie dat haar partner is overleden. De optie dat een vrouw welbewust gekozen heeft voor het alleenstaand moederschap, blijft vooralsnog buiten beschouwing.”

Dat is niet eens zo verwonderlijk, vindt Terpstra. De meeste éénoudergezinnen in Nederland blijken ook te zijn ontstaan door scheiding. De gangbare associaties zijn dan ook die van het 'gebroken gezin' en de 'ontbrekende vader'.

Terpstra heeft met collega Anke van Dijk sinds 1986 onderzoek gedaan naar de positie van alleenstaande Antilliaanse moeders, zowel op de Antillen als in Nederland. Ze ondervroegen 110 moeders, voor het merendeel vrouwen die op of onder het bestaansminimum leven. Dat zijn ook met name de vrouwen die er voor kiezen met hun kinderen naar Nederland te emigreren.

“Er wordt in Nederland over het algemeen vanuit gegaan dat het een bijzonder zware taak is om alleen kinderen op te voeden”, zegt Terpstra. “Vaak vinden de betreffende moeders dat zelf ook. Want hun ideaalbeeld is dat van het tweeoudergezin. Men kiest in Nederland over het algemeen niet voor het éénoudergezin, men belandt erin.”

Op de Antillen belanden nog veel meer vrouwen in éénoudergezinnen. Hoewel de meeste vrouwen het huwelijk wel als meest ideale situatie zien om een een kind ter wereld te brengen, is dat voor Antilliaansen zeker geen voorwaarde voor het moederschap. “Als je als vrouw geen vaste partner kunt vinden, is dat jammer”, zegt Terpstra. “Het is echter zeker geen reden om af te zien van een kind. In praktisch opzicht hebben Antilliaanse moeders over het algemeen ook niet zoveel aan de vaders van hun kinderen. Zelfs niet als ze aanwezig zijn. De mannen bemoeien zich niet met de verzorging en opvoeding van de kinderen en voldoen in veel gevallen ook niet aan de financiële verwachtingen.”

Het familienetwerk heeft vrouwen vaak meer te bieden. Moeders, zussen, tantes en oma's spelen een belangrijke rol in het leven van de alleenstaande moeders. Omdat er daardoor vrijwel altijd opvang voor de kinderen aanwezig is vormt het moederschap geen belemmering om andere activiteiten te ontplooien. Het familienetwerk biedt, aldus Van Dijke en Terpstra, de alleenstaande moeders ook een stevige onderhandelingspositie. Als mannen niet voldoen aan de minimale eisen van de vrouwen, is het familienetwerk een goed en betrouwbaar alternatief. Het moederschap biedt de vrouwen op de Antillen daardoor een status die ze, eenmaal in Nederland absoluut niet hebben.

In Nederland is de woningbouw afgestemd op gezinnen. Vrouwen komen op zichzelf te wonen in een flat of rijtjeshuis. Gezelligheid, aanspraak, even onder elkaar zijn en in de eigen taal spreken is niet meer vanzelfsprekend binnenshuis. Het moet nu 'georganiseerd' worden. Niet meer met andere volwassenen onder een dak wonen, betekent ook dat de vrouw 24 uur per dag verantwoordelijk is voor de kinderen. Ze kunnen niet even aan een ander worden overgelaten. Professionele kinderopvang is vaak te duur en in Nederland is minder familie aanwezig of men woont kilometers uit elkaar. De directe en praktische steun bij de opvoeding en verzorging van de kinderen is daardoor weggevallen. Volgens de onderzoeksters van het NIZW lukt het de Antilliaanse moeders niet om een nieuw en adequaat sociaal netwerk op te bouwen.

In de Marokkaanse en Hindostaanse cultuur betekent het alleenstaand moederschap een schande, weet Lotty Eldering, hoogleraar interculturele pedagogiek aan de Rijksuniversiteit Leiden. Met haar onderzoeksmedewerker Julie-Anne Borm heeft ze eerder dit jaar twee onderzoeken afgerond naar de positie van deze moeders. Van de 32 vrouwen die zij ondervroegen is bij 29 vrouwen het eenoudergezin ontstaan door een scheiding. Slechts twee vrouwen waren ongehuwd moeder geworden. De scheidingen zijn vaak pas na jaren van huwelijksproblemen doorgezet. Dat het zo lang duurde, vaak acht tot twaalf jaar, heeft te maken met de lage status die gescheiden vrouwen in de Marokkaanse en Hindostaanse gemeenschap - zowel in de landen van herkomst als in Nederland - hebben. Het zijn wel de vrouwen zelf die de scheiding uiteindelijk hebben doorgezet “in het belang van de kinderen”, aldus Eldering.

“De Marokkaanse vrouwen”, zegt ze, “staan na een scheiding voor de keuze: terug naar Marokko of in Nederland blijven. Ze hebben vaak geen zelfstandige verblijfsvergunning omdat ze in het kader van gezinshereniging hier naar toe zijn gekomen. Maar teruggaan is eigenlijk geen reële keus: in Marokko wordt een scheiding volgens het Nederlands recht niet geaccepteerd en de familie ziet het als een schande. Verreweg de meeste vrouwen kiezen dus voor een verblijf in Nederland. Na een periode in een vrouwenopvanghuis willen ze wonen in wijk waar weinig allochtonen zijn. Want ook de Marokkaanse gemeenschap hier kijkt op hen neer.”

Gevolg is wel dat ook het voor deze vrouwen zo belangrijke sociale netwerk ontbreekt en dat de contacten met de omgeving moeizaam gaan vanwege taalproblemen. Dat geldt niet voor de Hindostaanse vrouwen uit Suriname. Maar omdat zij er vooral voor kiezen in dezelfde woonplaats te blijven (een voordeel voor de kinderen die niet van school hoeven te veranderen) worden ze soms gedwongen de relatie met de ex-echtgenoot voort te zetten. Van een familienetwerk maken Hindostaanse vrouwen nauwelijks gebruik. Zij zijn vanuit hun cultuur niet gewend emotionele steun bij anderen te zoeken, aldus Eldering.

Werden de Marokkaanse en Hindostaanse vrouwen in hun huwelijk door hun mannen veel 'binnengehouden', na een scheiding zien de meeste vrouwen het nut van het volgen van onderwijs voor henzelf en hun kinderen. Zij lijken daarin ook beter te slagen dan Antilliaanse vrouwen in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden