Alleen welvaart kweekt de groene gedachte

Landen moeten eerst een behoorlijke welvaart hebben opgebouwd voordat de inwoners zich gaan interesseren voor natuur en milieu. Paradoxaal genoeg veroorzaakt juist die economische ontwikkeling ook onherstelbare schade aan het milieu.

De milieubeweging is in de afgelopen kwarteeuw spectaculair gegroeid. In sommige landen, zoals in Nederland, telt ze zelfs meer leden dan de grootste van de oude sociale bewegingen: de vakbeweging.

Een deel van de groene eisen is overgenomen door politieke partijen en op de nationale en internationale agenda gezet. Maar de ecologische schade die gepaard is gegaan met de economische ontwikkeling is navenant toegenomen.

In 1968 publiceerde de Club van Rome haar eerste bevindingen in 'Grenzen aan de groei'. Dat rapport kwam hard aan. Meer dan 12 miljoen exemplaren werden verkocht, vertaald in 27 talen. Voor de eerste keer vroegen verontruste wetenschappers op internationale schaal aandacht voor milieuproblemen en de cruciale relatie daarvan met energievoorraden en bevolkingsgroei.

Inmiddels bestaan er in zeventig landen groene partijen en hebben zij in een aantal Europese landen deelgenomen aan lokale en nationale regeringscoalities. In korte tijd zijn de groenen de vierde politieke factor geworden op het continent. Met deze ontwikkeling heeft de groene beweging kans gezien de bezorgdheid voor natuur en milieu van een conservatief rechts onderwerp tot een overwegend links speerpunt te maken.

Hoewel het herstel van een ecologische balans tussen mens en natuur het belangrijkste uitgangspunt is dat groenen bindt, verschillen de theorieën achter dit uitgangspunt nogal van karakter. Velen leggen de verantwoordelijkheid bij de kapitalistische economie en zien heil in een sterk overheidsingrijpen. Evenzovelen wijzen op de ecologische uitwassen, zoals de gekkekoeienziekte en de varkenspest, en wensen een ombuiging naar biologisch verantwoorde landbouw en voedselveiligheid. Ten slotte is er nog een vrij fundamentalistische stroming die heil ziet in een andere waardeduiding van de natuur, de deep-ecologists.

De socioloog Ulrich Beck stelt dat we de industriële maatschappij achter ons hebben gelaten en nu in een risicosamenleving leven. Na 11 september doet deze analyse nog meer opgeld. Het terrorisme is gericht op het vergroten van de angst voor risico's. De sociale strijd draait niet alleen om het verdelen van rijkdommen maar steeds meer om de verdeling van risico's -ecologische risico's, veiligheidsrisico's en gezondheidsrisico's. De instituties van de postindustriële, globaliserende samenleving zijn onvoldoende in staat om deze risico's tegen te gaan.

Het groene bewustzijn is totnogtoe beperkt gebleven tot de welvarende werelddelen en daarbinnen weer tot de gegoede burgerij en de intellectuele elite die een postmaterieel waardepatroon ontwikkeld hebben. De groene beweging is tot op heden een overwegend witte beweging gebleven.

You don't have to be white to be green (je hoeft niet blank te zijn om groen te zijn), was een gevleugelde uitspraak van de Zuid-Afrikaanse jurist en ANC-leider Albie Sachs. Toch zijn het vooral Europese groenen die iets in de politieke melk te brokkelen krijgen. Zij zijn gekozen door groene kiezers. Dit groene electoraat stemt niet uit overwegingen van korte termijn of eigen belang. Uit vrijwel alle politicologische onderzoekingen in verschillende landen krijgt de groene kiezer een duidelijk profiel: het zijn vooral jonge, goedopgeleide mensen. De opkomst van de groene beweging, de laatste 25 jaar bewijst dan ook dat mensen niet alleen op economische prikkels reageren, zoals sociaal-democratische en liberale politici ons willen laten geloven.

Of toch? Zouden mensen eerst een dusdanige materiële positie moeten hebben verworven, voor zij ontvankelijk worden voor postmateriële waarden die het bezittelijke individualisme van onze liberale welvaartssamenleving overstijgen? Is dat niet de paradox van de groene beweging: landen moeten een behoorlijk economisch niveau hebben voordat een deel van de bevolking prioriteit geeft aan groene politiek. Pas dan zal een substantieel deel op groene partijen stemmen. Maar door die economische ontwikkeling is een misschien wel onherstelbare milieuschade ontstaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden