Alleen verder

De ondertekenaars van de steunverklaring voor het comité voor ex-moslims trekken hun handen van Ehsan Jami af. Hoeveel vrienden heeft Jami eigenlijk nog over?

In zijn strijd voor het recht om af te stappen van het moslimgeloof, mocht Ehsan Jami zich verheugen in de steun van 75 intellectuelen en bekende Nederlanders. Maar zijn ’onhandigheid’ deed de steun voor zijn persoon smelten als sneeuw voor de zon. „Het ging niet om Jami, maar om het recht op geloofsafval.”

De 22-jarige Ehsan Jami bood een aandoenlijke aanblik, afgelopen zaterdag in boekhandel Donner in Rotterdam. Hij zou er zijn nieuwe boek signeren, maar toen bleek dat er in tien minuten tijd amper drie mensen kwamen opdagen, maakte hij zich met zijn beveiligers uit de voeten.

„Was daar geen kip? Dat kan ik me voorstellen”, zegt Rik Smits, een schrijver en journalist die de verklaring voor het recht op geloofsafval mede ondertekende. „Er staat toch niks nieuws in dat boek. Waar het mij om ging, was de verklaring zelf. Die staat nog recht overeind.”

In de verklaring komen de ondertekenaars op voor het recht van vrije meningsuiting en van godsdienst, en dus ook voor het recht om van geloof te veranderen. Aanleiding waren de bedreigingen en de mishandeling van Jami. 75 intellectuelen en bekende Nederlanders van de meest uiteenlopende politieke kleuren tekenden de verklaring, maar velen van hen zeggen nu dat Jami zich deerlijk vergist als hij soms dacht dat ze hem persoonlijk steunden.

Aanvankelijk stond Jami in hoog aanzien. In augustus schatte Afshin Ellian, Leids hoogleraar sociale cohesie, burgerschap en multiculturaliteit en vriend van Jami, hem nog in als iemand die ’groter dan Hirsi Ali’ kon worden. Maar terwijl Ellian hem blijft steunen, nemen vele andere ondertekenaars nadrukkelijk afstand van hem. Het wordt moeilijk om de mediaverschijning Jami te scheiden van het recht op afvalligheid, schreef Dick Pels in de Volkskrant. De brief die Jami samen met Geert Wilders in dezelfde krant publiceerde, was voor hem aanleiding om zijn handtekening onder de steunverklaring voor het comité voor ex-moslims officieel in te trekken. Ondertekenaars Jos de Beus en Vincent Bijlo volgden dat voorbeeld.

Maar het is een hardnekkig misverstand om de persoon Jami te vereenzelvigen met het verdedigen van het recht op afvalligheid, vindt journalist Michiel Hegener. Hegener is niet alleen de opsteller van de steunverklaring, maar deed Jami ook het hele idee van een comité voor ex-moslims aan de hand. „De verklaring steunt alleen het ’idee’, níet Jami’s comité en níet Jami als persoon. Ik had dat toen het allemaal begon misschien beter moeten uitleggen, maar er is een uit veertien leden bestaand steuncomité en er is een steunverklaring met 75 ondertekenaars. Die zijn echter volledig losgekoppeld van de persoon Jami.”

Zo makkelijk bleek het al niet voor Hegener om die 75 ondertekenaars te vinden. In de aanloop naar de presentatie van het comité voor ex-moslims op 11 september, haakten steeds meer politici, journalisten en wetenschappers af. Het gehoopte aantal van honderd steunbetuigingen werd niet gehaald. Hoewel het recht op afvalligheid alom op steun kan rekenen, wekte de persoon van Jami weerstand op. Hij zou te veel stigmatiseren. Met zijn opzettelijk provocerende uitspraken over moslims zou hij een persoonlijke strijd voeren tegen de islam, die lang niet door iedereen gesteund werd.

Voor veel mensen die de verklaring wél ondertekenden was dat destijds een ondergeschikt probleem. Velen vonden het belangrijk Jami een hart onder de riem te steken, zeker omdat de PvdA-top het naar hun idee liet afweten. Jami werd bedreigd vanwege zijn afvallige uitlatingen. Dan is het je burgerplicht om hem te steunen, vond journalist Max Pam.

Jami was voor veel ondertekenaars slechts een ’casus’, ondergeschikt aan de verklaring over het recht op afvalligheid. Ondertekenaar Herman Philipse, hoogleraar wijsbegeerte, zegt nu: „Hij was een aanleiding, en eigenlijk een slechte aanleiding. Mijn overweging om te tekenen was zeker niet dat ik het eens ben met alles wat hij zegt. Ik vind zelfs dat hij veel dingen zo niet had mogen zeggen.”

Ook Hans Blom, historicus en ex-directeur van het Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie, was het alleen om de tekst te doen. „Ik ben van nature een groot aarzelaar en verbind me niet snel aan activistische standpunten”, zegt hij. „Maar dit leek me een goede verklaring. Je kunt natuurlijk twisten over de details, maar de kern is de vrijheid van meningsuiting. Vrijdenkers zijn in de samenleving een opmerkelijk kleine en kwetsbare groep geworden. ’Wie niet gelooft, die deugt niet’, zo lijkt het wel. Jami was voor mij slechts een voorbeeld, het ging me uitdrukkelijk niet om zijn feitelijke optreden.”

Robert Soomers, journalist en chef ’opinie’ van BNR Nieuwsradio, wijst er op dat de naam Jami in de hele verklaring niet voorkomt. „Als je de tekst goed leest, zie je dat het nooit om zijn persoon te doen is geweest. De tekst is zelfs anders dan wat Jami meestal zegt en ik vind dat hij soms wat te ver gaat.” Dat Jami nu in hoog tempo alleen komt te staan, kan Soomers ook niet helpen. „Ik heb getekend omdat Michiel Hegener, die ik bij een uitzending had ontmoet, het had gevraagd. Maar persoonlijk kan ik niets voor Jami doen. Ik werk immers als journalist, en ben dus onafhankelijk.”

Ook andere ondertekenaars voelen zich niet geroepen om nog hun nek uit te steken voor Jami, integendeel. „Ik heb getekend omdat afvalligheid mág, maar dat was zeker geen expliciete steun voor Jami’s persoon”, zegt de linkse politicus en publicist Roel van Duijn. De brief met Wilders schoot hem in het verkeerde keelgat. „Ik ben erg teleurgesteld over zijn vijandigheid jegens de islam. Toen hij in de belangstelling kwam, is hij van de weeromstuit idiote standpunten gaan verkondigen. Dat is ongelofelijk dom en waanzinnig. Ik vind de fysieke bedreiging van zijn persoon natuurlijk wel erg, en ik steun hem in het recht op een beschermd leven.”

„De brief met Wilders was een fout van Ehsan”, zegt Jami’s naaste adviseur, filmregisseur Eddy Terstall. „Ehsan is een voorstander van de multiculturele samenleving, en dat is Wilders niet.” Maar voor Terstall is de brief geen aanleiding om zijn steun voor Jami als persoon op te zeggen. „Ehsan is een vriend geworden. Ik vind dat hij nu even rust moet nemen. Volgende week gaan we met Afshin Ellian en Joost Zwagerman praten over hoe het nu verder moet met hem. Hoe kan hij zijn profiel nu gebruiken om zijn boodschap verder uit te dragen?”

Het is ook wel gek om je steun voor Jami nu ineens in te trekken, vindt Patrick van Schie, directeur van de Teldersstichting, het wetenschappelijke bureau van de VVD. „De verklaring is de verklaring, en die staat recht overeind. De tekst is volledig hetzelfde gebleven.” Wat Jami zelf betreft, die kent Van Schie niet, evenals vele andere ondertekenaars. „Ik heb hem nooit gesproken, nooit ontmoet”, zegt hij, „maar ik steun hem in het recht om afstand te doen van zijn geloof.”

Ook David Pinto, directeur van het Intercultureel Instituut, en de historicus en VVD-Kamerlid Arend Jan Boekestijn steunen de verklaring nog steeds. Jami hebben ze echter nooit in levenden lijve gezien. „Afshin Ellian wees mij erop dat hij wel eens belangrijk zou kunnen worden”, zegt Boekestijn. „Ik dacht eerst: wat een onhandige jongen. Ik houd nu eenmaal van een goed debat, en ik vond dat hij slecht argumenteert. Hij is geen intellectueel. Net als tegen een kind zou ik tegen hem willen zeggen: maak je school af. Ik kan kritisch op hem zijn omdat ik hem voluit steun. We moeten zuinig zijn op moslims die zijn standpunt innemen. Misschien had ik liever iemand gehad die het beter verwoordt, maar aan de andere kant komt Jami wel in actie. Ik heb gehoord dat hij mij bewondert. Dat vind ik wel een beetje eng. Ik houd dan ook bewust afstand van hem.”

Maar hadden al die ondertekenaars, waarvan velen geregeld optreden in de media, Jami niet tegen zichzelf moeten beschermen? „Dat is wel een punt”, vindt Boekestijn. „Maar het is niet zo dat ik Jami voorzie van gif, waarvoor hij de klappen opvangt. Ik schrijf mijn eigen stukken wel.” Ook Herman Philipse ziet die verantwoordelijkheid voor het steuncomité niet zo. „Ik geloof dat hij los van het steuncomité ook al allerlei dingen deed”, lacht hij. „Michiel Hegener liet Jami al heel vroeg weten dat hij over een aantal zaken ongelukkig was.” Ook Roel van Duijn voelt zich niet aangesproken. „Er is door sommigen met hem gepraat, maar dat heeft kennelijk niet geholpen”, zegt hij. „Ik wens hem verder het beste toe.”

„Ik heb niet het idee dat we hem in bescherming moeten nemen”, zegt Michiel Hegener. „Ik heb hem zo vaak gezegd dat het onhandig is om moslims te beledigen. ’Ik doe mijn best, ik wil alles doen, maar houd Mohammed erbuiten’, zei ik tegen hem, maar hij doet het iedere keer opnieuw. We trekken dus niet meer samen op, al onderhouden we nog wel contact. Vorige week was hij nog bij mij thuis. Was heel gezellig.”

Terstall voelt zich wel verantwoordelijk voor Jami. „Ik heb hem mijn steun aangeboden omdat ik het belangrijk vind dat een grondrechtenbeweging kan bestaan. En Ehsan is natuurlijk nog erg jong. Ik ben niet op hem afgestuurd door de PvdA. Ik vind zelfs dat de PvdA zich te laat om Jami is gaan bekommeren. En dat hij nu uit de fractie in Leidschendam-Voorburg is gezet, betreur ik. Met een goed gesprek, en excuses van Ehsan voor de brief met Wilders, hadden we er binnen de PvdA uit moeten kunnen komen. Na Ayaan dreigen we nu weer een kleurrijk persoon te verliezen binnen de partij.”

Volgens Hegener is Jami vooral het slachtoffer geworden van de PvdA, „waar een aantal mensen een stok heeft gevonden om hem te slaan”. Ook anderen wijzen beschuldigend naar de partij. „Door hem eruit te bonjouren heeft de PvdA een kans gemist”, zegt de schrijfster Nahed Selim, de enige onder de ondertekenaars met een moslimachtergrond. Zij staat nog vierkant achter Jami. „De partij kan blijkbaar nog steeds niet omgaan met vrijzinnige leden. Ik denk dat Jami wel een politieke toekomst heeft, maar niet binnen de PvdA en misschien zelfs niet binnen Nederland. Hij is nu deel van een wereldwijde beweging.”

Ook Rik Smits vindt dat niet het comité, maar de PvdA het voor Jami zou moeten opnemen. „Een samenzwering binnen de partij wil ik het niet noemen, maar hij is toch wel in het nauw gedreven. De PvdA heeft ervoor gekozen om populair te blijven bij een groep mannen die hun vrouwen achter de geraniums zetten. Dat is geen politieke, maar wel een commerciële afweging. Het lijkt mij dat hem niets anders rest dan de partij te verlaten, wil hij psychisch gezond blijven. Tragisch is het wel. Die arme jongen is onhandig geweest. ”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden